१९ व्या शतकात ब्रिटनसोबत झालेल्या एकतर्फी मुक्त व्यापारामुळे (One-sided Free Trade) भारतामध्ये हस्तोद्योगांचे 'निरौद्योगीकरण' (De-industrialization) घडून येण्यास खालीलपैकी कोणती कारणे जबाबदार होती? (१) मुक्त व्यापार हा केवळ एकतर्फी होता; ब्रिटीश वस्तू भारतात विनाकर आल्या, परंतु भारतीय वस्तूंवर ब्रिटनमध्ये प्रचंड आयात शुल्क आकारले जात होते. (२) इंग्लंडमधील स्वस्त यंत्रनिर्मित उत्पादनांच्या तीव्र स्पर्धेपुढे भारतातील पारंपारिक हस्तकला आणि हातमाग उद्योग टिकू शकले नाहीत. (३) पाश्चात्त्य बाजारपेठेत भारतीय वस्तूंना कधीही मागणी नव्हती आणि भारतीय विणकर केवळ स्थानिक बाजारपेठेवरच अवलंबून होते. खालीलपैकी अचूक पर्याय निवडा:
EN
Free trade with Britain led to the severe 'de-industrialization' of traditional handicrafts in 19th-century India due to which of the following reasons?
(1) Free trade was strictly one-sided; while British goods entered India duty-free, Indian goods were slapped with prohibitive import duties in Britain.
(2) Indian handmade craft goods were at an extreme disadvantage competing against cheap, machine-made British factory goods.
(3) Indian goods were never popular in western markets and Indian weavers had thrived solely on the domestic Indian market.
Choose the correct option:
स्पष्टीकरण:
'निरौद्योगीकरण' (De-industrialization) म्हणजे पारंपारिक हस्तकला, सूतकताई आणि विणकाम उद्योगांचा ऱ्हास होऊन लोकसंख्येचा शेतीवरील भार वाढणे.
•
कारणांचे विश्लेषण:
•
कारण (१) सत्य आहे: ब्रिटीश आयात भारतात जवळजवळ जकातमुक्त (० ते २.५%) होती; परंतु भारतीय सुती व रेशमी कापडावर इंग्लंडमध्ये ६०% ते ८०% पर्यंत अवाजवी जकात (Tariffs) लावली गेली. यामुळे भारतीय निर्यात पूर्णपणे ठप्प झाली.
•
कारण (२) सत्य आहे: मॅंचेस्टर आणि लँकेशायरमधील वाफेवर चालणाऱ्या यंत्रमागांनी तयार केलेले कापड भारतीय हातमागावरील कापडापेक्षा खूप स्वस्त व दिसायला चमकदार होते. त्यामुळे भारतीय विणकरांचा देशांतर्गत बाजारही नष्ट झाला.
•
कारण (३) पूर्णपणे असत्य आहे: १७ व्या आणि १८ व्या शतकात भारतीय मलमल (Muslin), कॅलिको (Calico), शाल आणि रेशीम यांना संपूर्ण युरोपीय बाजारात प्रचंड मागणी होती. युरोपातील स्त्रिया भारतीय मलमलसाठी वेड्या होत्या; त्यामुळेच ब्रिटीश संसदेने १७०० व १७२१ मध्ये 'कॅलिको ॲक्ट्स' संमत करून भारतीय कापडावर बंदी घातली होती.
•
पर्यायांचे विश्लेषण:
•
पर्याय (३) अचूक आहे: केवळ विधाने (१) आणि (२) ही निरौद्योगीकरणाची खरी कारणे आहेत.
MPSC परीक्षा टीप
परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट
१८३४ मध्ये गव्हर्नर-जनरल लॉर्ड विल्यम बेंटिंकने नोंदवले होते: *"व्यापाराच्या इतिहासात या संकटाला तोड नाही; भारतातील विणकरांची हाडे भारताच्या मैदानांना पांढरी करत आहेत"* (The bones of the cotton weavers are bleaching the plains of India).
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
Explanation:
De-industrialization in colonial India denotes the catastrophic decline of indigenous artisanal textiles and metallurgy without compensatory modern industrial growth, driving artisans onto agriculture.
•
Analysis of Reasons:
•
Reason (1) is correct: British commercial policy enforced a hypocritical 'one-sided free trade'. While British industrial goods entered India virtually free of tariffs, Indian textiles faced draconian protectionist duties (up to 70–80%) in Britain to keep them out of European markets.
•
Reason (2) is correct: Handloom weavers and spinners could not economically compete against the massive economies of scale and low production costs of steam-powered British textile mills.
•
Reason (3) is false: Indian textiles (Dacca muslin, Calico, Chintz) enjoyed extraordinary international renown across Europe. The British Parliament was compelled to enact the Calico Acts (1700, 1721) precisely because British domestic wool and silk producers could not compete with popular Indian cotton imports.
•
Option Analysis:
•
Option (3) is correct: Only statements (1) and (2) are historically valid factors explaining de-industrialization.
MPSC EXAM TIP
High-Yield Exam Strategy Tip
Governor-General Lord William Bentinck reported in 1834: *"The misery hardly finds a parallel in the history of commerce. The bones of the cotton weavers are bleaching the plains of India."*