ब्रिटिश भारतातील जमीन महसूल आणि प्रशासकीय सुधारणांबाबत खालील विधाने विचारात घ्या: (१) सर थॉमस मुनरो यांनी बंगाल प्रांतात जमीन महसुलाची कायमधारा पद्धत (Permanent Settlement) लागू केली. (२) कायमधारा पद्धतीनुसार एकूण गोळा झालेल्या महसुलापैकी फक्त ११% महसूल ईस्ट इंडिया कंपनीला दिला जात असे आणि उर्वरित ८९% महसूल जमीनदारांकडे राहत असे. (३) लॉर्ड कॉर्नवॉलिसने भारतात न्यायव्यवस्था, पोलीस यंत्रणा आणि सनदी सेवांच्या (Civil Services) संघटनात अत्यंत महत्त्वपूर्ण सुधारणा घडवून आणल्या. वरीलपैकी कोणते/ती विधान/ने योग्य आहे/आहेत?
EN
Consider the following statements regarding British land revenue systems and administrative reforms:
(1) Sir Thomas Munro introduced the Permanent Settlement of land revenue in Bengal Province.
(2) Under the Permanent Settlement, zamindars remitted only 11% of the collected land revenue to the East India Company and retained 89% for themselves.
(3) Lord Cornwallis played a pivotal role in reforming the Judiciary, Police, and Covenanted Civil Services in British India.
Which of the statement(s) given above is/are correct?
योग्य उत्तर: पर्याय (३) - फक्त (३).
विश्लेषण:
•
विधान (१) अयोग्य आहे: बंगालमध्ये १७९३ मध्ये कायमधारा पद्धत लॉर्ड कॉर्नवॉलिसने (सर जॉन शोर यांच्या नियोजनानुसार) लागू केली. सर थॉमस मुनरो यांनी मद्रास इलाख्यात 'रयतवारी पद्धत' सुरू केली होती.
•
विधान (२) अयोग्य आहे: प्रमाण उलट दिले आहे! कायमधारा पद्धतीत एकूण महसुलाचे ११ भाग करून त्यातील १०/११ भाग (सुमारे ८९%) कंपनीला द्यावा लागत असे, तर जमीनदाराला केवळ १/११ भाग (सुमारे ११%) मोबदला म्हणून ठेवण्याची मुभा होती.
•
विधान (३) बरोबर आहे: लॉर्ड कॉर्नवॉलिसला 'भारतातील नागरी सेवांचा जनक' (Father of Civil Services in India) मानले जाते. त्याने 'कॉर्नवॉलिस कोड' (१७९३) द्वारे महसूल आणि न्यायप्रशासन वेगळे केले, प्रत्येक जिल्ह्यात पोलीस अधीक्षक (SP) आणि ठाणेदार/दारोगा पद्धत सुरू केली.
पर्यायांचे विश्लेषण:
•
पर्याय (१) व (२): अयोग्य; विधाने (१) आणि (२) पूर्णतः चुकीची आहेत.
•
पर्याय (३): योग्य पर्याय; केवळ विधान (३) ऐतिहासिकदृष्ट्या सत्य आहे.
•
पर्याय (४): अयोग्य; सर्व विधाने बरोबर नाहीत.
MPSC परीक्षा टीप
परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट
कायमधारा पद्धत (Permanent Settlement - १७९३):
•
लागू प्रदेश: बंगाल, बिहार, ओरिसा, उत्तर कर्नाटक आणि बनारस (भारताच्या ब्रिटिश ताब्यातील एकूण १९% भूभाग).
•
प्रमुख वैशिष्ट्य: सूर्यास्त कायदा (Sunset Law) - ठरलेल्या दिवशी सूर्यास्तापूर्वी महसूल न भरल्यास जमीन जप्त करून लिलाव केली जाई.
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
Correct Answer: Option (3) - Only (3).
Analysis:
•
Statement (1) is incorrect: Permanent Settlement was introduced in Bengal by Lord Cornwallis in 1793 (assisted by Sir John Shore). Sir Thomas Munro was the architect of the Ryotwari settlement in Madras.
•
Statement (2) is incorrect: The revenue division is inverted! Zamindars had to remit 10/11th (~89.1%) of the gross collected revenue to the Company and could retain only 1/11th (~10.9%) for collection expenses.
•
Statement (3) is correct: Lord Cornwallis is venerated as the 'Father of Indian Civil Services'. Through the Cornwallis Code of 1793, he separated revenue and judicial powers, established district police jurisdictions under Indian Darogas supervised by a Superintendent of Police, and suppressed private trade among Company servants.
Distractor Analysis:
•
Options (1) and (2): Incorrect due to factually flawed statements (1) and (2).
•
Option (3): Correct; only statement (3) is historically accurate.
•
Option (4): Incorrect as statements (1) and (2) are false.
MPSC EXAM TIP
High-Yield Exam Strategy Tip
Permanent Settlement covered 19% of British India (Bengal, Bihar, Orissa, Banaras, and Northern Circars). Key element: The 'Sunset Law' (zamindars had to deposit dues before sunset on the appointed date or face auction).