खालीलपैकी कोणत्या प्रमुख भूवैज्ञानिक घटनांनी द्वीपकल्पीय भारतातील सध्याच्या नदीप्रणाली व जलनिःसारण संरचनेला आकार दिला आहे? १. द्वीपकल्पाच्या पश्चिम भागाचे खचणे व अरबी समुद्राखाली बुडणे. २. हिमालयातील पर्वतरांगांचे उत्थान (Upheaval) आणि त्यायोगे निर्माण झालेल्या खचदऱ्या. ३. द्वीपकल्पीय खंडाचे वायव्येकडून आग्नेयेकडे किंचित झुकणे (टिल्टिंग). खालील संकेतांक वापरून अचूक पर्याय निवडा:
EN
Which of the following major geological events shaped the present-day drainage architecture of Peninsular India?
1. Submergence and faulting of the western flank of the peninsula into the Arabian Sea.
2. Himalayan tectonic upheavals resulting in subsidence and rift valleys.
3. Slight tilting of the peninsular continental block from northwest to southeast direction.
Select the correct answer using the codes given below:
योग्य उत्तर: पर्याय (४) - १, २ आणि ३ (सर्व विधाने बरोबर आहेत).
विश्लेषण:
भूगोलशास्त्रानुसार द्वीपकल्पीय नदीप्रणालीच्या उत्क्रांतीमागे खालील तीन घटना कारणीभूत ठरल्या आहेत:
१.
तृतीयक कालखंडात द्वीपकल्पाचा पश्चिम भाग खचल्यामुळे पश्चिम घाटाची भिंत तयार झाली आणि पश्चिमेकडे वाहणाऱ्या मूळ नद्यांचे प्रवाह खंडित झाले.
२.
हिमालयाच्या निर्मितीदरम्यान उत्तरेकडील पठारावर भेगा पडून नर्मदा आणि तापी या नद्यांच्या खचदऱ्या (Rift Valleys) तयार झाल्या, ज्यातून या नद्या सामान्य उताराच्या विरुद्ध पश्चिमेकडे वाहतात.
३.
याच हालचालींदरम्यान संपूर्ण द्वीपकल्पीय पठार वायव्येकडून आग्नेय दिशेकडे कलले, ज्यामुळे गोदावरी, भीमा, कृष्णा आणि कावेरी या सर्व प्रमुख नद्या बंगालच्या उपसागराकडे वाहू लागल्या.
MPSC परीक्षा टीप
परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट
द्वीपकल्पीय जलप्रणालीची वैशिष्ट्ये: निश्चित प्रवाह मार्ग, पूरमैदाने व नागमोडी वळणांचा अभाव, आणि नदीपात्रांचे वयोवृद्ध (Mature) स्वरूप.
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
Correct Answer: Option (4) - 1, 2 and 3 (All are correct).
Analysis:
Standard physical geography establishes three major tectonic pulses responsible for peninsular drainage evolution:
1.
Early Tertiary faulting and subsidence along the west coast, producing the Western Ghats escarpment.
2.
Himalayan collision forces creating northern tensile stresses that cracked the crust into the Narmada-Tapi grabens.
3.
Regional tilting of the Deccan shield from NW to SE, directing the main eastward flow to the Bay of Bengal.
Distractor Analysis:
•
All three statements accurately detail the geomorphological milestones; hence Option (4) is correct.
MPSC EXAM TIP
High-Yield Exam Strategy Tip
Peninsular rivers flow through shallow, graded valleys with balanced longitudinal profiles, reflecting mature drainage development.