एखाद्या प्रदेशातील नदीप्रणालीच्या भौमितिक रचनेला (Drainage Pattern - उदा. वृक्षसदृश, जाळीदार, अरीय) आकार देण्यामध्ये खालीलपैकी कोणता घटक 'निर्धारक घटक' (Determinant) ठरत नाही? | Which of the following factors is NOT a primary determinant in governing the geometric geometry and spatial layout of a drainage pattern (e.g., dendritic, trellis, radial)?

भूगोल व महाराष्ट्राचा भूगोल MPSC Combine Group C Practice 2026 MEDIUM

एखाद्या प्रदेशातील नदीप्रणालीच्या भौमितिक रचनेला (Drainage Pattern - उदा. वृक्षसदृश, जाळीदार, अरीय) आकार देण्यामध्ये खालीलपैकी कोणता घटक 'निर्धारक घटक' (Determinant) ठरत नाही?

EN Which of the following factors is NOT a primary determinant in governing the geometric geometry and spatial layout of a drainage pattern (e.g., dendritic, trellis, radial)?

प्रदेशातील स्थानिक हवामान परिस्थिती (पर्जन्य व अपक्षय) Climatic conditions of the region

✓

नदीप्रणालीचा मूळ जलस्रोत (हिमनदी, झरा की सरोवर) The specific source origin of the river (glacier, spring, or lake)

✓ योग्य उत्तर (Correct Answer)

अंतर्निहित खडकांची रचना व स्तररचना (Rock Structure) Underlying geological rock structure

भूपृष्ठाचा सर्वसाधारण उतार व भूस्वरूप (Slope of the land) Topographic slope and gradient of the terrain

जाहिरात • ADVERTISEMENT

verified योग्य उत्तर: पर्याय (2) - सविस्तर स्पष्टीकरण

योग्य उत्तर: पर्याय (२) - नदीप्रणालीचा मूळ जलस्रोत.

विश्लेषण:

• नदीप्रणालीचा प्रवाह आकार किंवा प्रारूप (Drainage Pattern) हा खालील मूलभूत भौगोलिक घटकांवर अवलंबून असतो:

१. जमिनीचा उतार व प्रवणता (Slope and relief).

२. भूपृष्ठाखालील खडकांची भूवैज्ञानिक रचना (खडकांची कठीणता, सांधे, वळ्या, स्तररचना).

३. हवामान परिस्थिती (पर्जन्याचे प्रमाण, अपक्षयाचा प्रकार).

• नदीचा उगम हिमनदीतून झाला, झऱ्यातून झाला की सरोवरातून झाला (Source of the river), या घटकाचा नदीच्या विस्तृत भौमितिक रचनेवर (Dendritic, Trellis, Radial इत्यादी) कोणताही प्रभाव पडत नाही; त्यामुळे हा घटक निर्धारक मानला जात नाही.

💡 MPSC परीक्षा टीप परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट

ड्रेनेज पॅटर्न ठरवणारे प्रमुख घटक (NCERT वर्ग ११):

१. भूगर्भीय कालावधी

२. खडकांचे स्वरूप व संरचना

३. स्थलाकृतिक उतार

४. वाहणाऱ्या पाण्याचे प्रमाण व वेग.

translate English Explanation / स्पष्टीकरण:

Correct Answer: Option (2) - The specific source origin of the river.

Analysis:

• The geometric drainage pattern of any river network is fundamentally governed by three structural controls:

1. Topographic slope and initial relief.

2. Lithology and structural geology (joint patterns, alternating strata, folding, faulting).

3. Climatic regime controlling precipitation volume and weathering intensity.

• Whether a stream originates from a melting glacier, an underground karst spring, or an alpine lake has zero bearing on the geometrical alignment of tributaries downstream.

Distractor Analysis:

• Options (1), (3), and (4) represent direct structural controls listed in standard geomorphology textbooks.

💡 MPSC EXAM TIP High-Yield Exam Strategy Tip

Drainage pattern determinants (NCERT Class 11): Slope, geological structure, jointing/fracturing, and rock resistance.

sell 📌 महत्त्वाचे विषय व सर्च टॅग्ज (Important Topics & Search Tags):