🎯

लक्ष्य परीक्षा

संयुक्त गट-ब, क व राज्यसेवा

⏱️

अपेक्षित वेळ

३० ते ४५ सेकंद

⚖️

गुणदान पद्धत

+१ गुण | -०.२५ निगेटिव्ह

📊

काठिण्य पातळी

मध्यम (७४% अचूकता)

सामान्य विज्ञान व तंत्रज्ञान MPSC Combine Group C Practice 2026 MEDIUM

मानवी शरीरात रक्ताचे आम्ल-अम्लारी संतुलन (pH = ७.३५ ते ७.४५) राखण्यासाठी मूत्रपिंड खालीलपैकी कोणत्या प्रक्रियेचा प्रामुख्याने अवलंब करते?

EN To maintain acid-base homeostasis (pH = 7.35 to 7.45) in the human body, the kidneys primarily function through which of the following mechanisms?

💡 स्वतः सोडवून पहा: खालील पर्यायांपैकी अचूक उत्तर निवडा:

रक्तात हायड्रोजन आयनांची भर घालणे

Adding hydrogen ions to blood

रक्तातून हायड्रोजन आयन उत्सर्जित करणे आणि बायकार्बोनेट आयन शोषून घेणे

Removal (secretion) of hydrogen ions from blood and reabsorbing bicarbonate ions

रक्तात कॅल्शियम आणि सोडियम आयन विरघळवणे

Dissolving calcium and sodium ions in blood

रक्तातून केवळ कार्बोनेट आयन पूर्णतः काढून टाकणे

Removing only carbonate ions completely from blood

जाहिरात • ADVERTISEMENT

verified योग्य उत्तर: पर्याय (2) - सविस्तर स्पष्टीकरण

योग्य उत्तर रक्तातून हायड्रोजन आयन उत्सर्जित करणे आणि बायकार्बोनेट आयन शोषून घेणे आहे.

मुख्य विश्लेषण:

• मानवी रक्ताचा pH अत्यंत सूक्ष्म मर्यादेत (७.३५ ते ७.४५) नियंत्रित ठेवला जातो. या आम्ल-अम्लारी संतुलनात (Acid-Base Homeostasis) मूत्रपिंडाची भूमिका अत्यंत कळीची असते.

• मूत्रपिंडातील नेफ्रॉनच्या संवलित नलिकांमध्ये (विशेषतः DCT व PCT) नलिका स्राव (Tubular secretion) या प्रक्रियेद्वारे रक्तातील अतिरिक्त हायड्रोजन आयन्स ($H^+$) आणि अमोनिया ($NH_3$) गाळणात (मूत्रात) उत्सर्जित केले जातात.

• त्याच वेळी, रक्तातील आम्लधर्मीयता रोखण्यासाठी मूत्रपिंड बायकार्बोनेट आयन्स ($HCO_3^-$) रक्तामध्ये पुन्हा शोषून घेतात (Reabsorption), ज्यामुळे रक्ताचा pH स्थिर राहतो.

पर्याय विश्लेषण:

• पर्याय १: रक्तात $H^+$ आयन मिसळल्यास रक्ताचा pH कमी होऊन ॲसिडोसिस (Acidosis) होईल.

• पर्याय २: योग्य उत्तर. रक्तातील अतिरिक्त आम्ल घटक ($H^+$) बाहेर टाकणे आणि बफर घटक ($HCO_3^-$) राखणे हे मूत्रपिंडाचे मूळ कार्य आहे.

• पर्याय ३: कॅल्शियम आणि सोडियम आयन विरघळवणे हे आम्ल-अम्लारी संतुलनाचे प्राथमिक नियामक नाही.

• पर्याय ४: रक्तातून बायकार्बोनेट किंवा कार्बोनेट आयन काढून टाकल्यास रक्तातील नैसर्गिक बफर प्रणाली कोलमडेल.

💡 MPSC परीक्षा टीप परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट

मूत्रनिर्मितीचे तीन टप्पे वारंवार विचारले जातात: (१) अल्ट्राफिल्ट्रेशन (ग्लोमेरुलसमध्ये); (२) निवडक पुनर्शोषण (PCT मध्ये ग्लुकोज व अमिनो ॲसिडचे १००% शोषण); (३) नलिका स्राव (Tubular Secretion) (DCT मध्ये $H^+$, $K^+$, $NH_3$ चे स्रवण).

translate English Explanation / स्पष्टीकरण:

The correct answer is Removal (secretion) of hydrogen ions from blood and reabsorbing bicarbonate ions.

Key Analysis:

• Human arterial blood pH is tightly regulated between 7.35 and 7.45. The kidneys are the principal long-term regulators of acid-base homeostasis.

• In nephrons, through tubular secretion occurring in the proximal and distal convoluted tubules, excess hydrogen ions ($H^+$) and ammonium ($NH_4^+$) are actively secreted from peritubular capillary blood into the tubular lumen (to be voided in urine).

• Simultaneously, renal tubule epithelial cells reabsorb and regenerate bicarbonate ions ($HCO_3^-$) back into the circulation to maintain the body's primary extracellular buffer reserve.

Distractor Analysis:

• Option 1: Adding hydrogen ions to blood would precipitate metabolic acidosis, which is pathological.

• Option 2: Correct answer. Eliminating acid ($H^+$) from the blood and reclaiming base ($HCO_3^-$) sustains systemic pH.

• Option 3: Calcium and sodium homeostasis relates primarily to osmoregulation, nerve conduction, and bone metabolism, not primary pH balancing.

• Option 4: Removing carbonate/bicarbonate would deplete alkaline reserve and induce severe systemic acidosis.

💡 MPSC EXAM TIP High-Yield Exam Strategy Tip

Master the three sequential steps of urine formation: (1) Glomerular Ultrafiltration (non-selective, driven by Net Filtration Pressure ~10 mmHg); (2) Selective Tubular Reabsorption (reclaims 99% of filtrate, e.g., 100% glucose in PCT); (3) Tubular Secretion (actively excretes $H^+$, $K^+$, creatinine, maintaining electrolyte & pH equilibrium).

format_list_bulleted पर्यायनिहाय सविस्तर विश्लेषण (Option Elimination Analysis)

✗ पर्याय (1) रक्तात हायड्रोजन आयनांची भर घालणे (अयोग्य): हा पर्याय संबंधित नियमांनुसार किंवा ऐतिहासिक/वैज्ञानिक तथ्यांनुसार लागू होत नाही (अयोग्य पर्याय).

✓ पर्याय (2) रक्तातून हायड्रोजन आयन उत्सर्जित करणे आणि बायकार्बोनेट आयन शोषून घेणे (अचूक उत्तर): योग्य उत्तर **रक्तातून हायड्रोजन आयन उत्सर्जित करणे आणि बायकार्बोनेट आयन शोषून घेणे** आहे.

⚠️ पर्याय (3) रक्तात कॅल्शियम आणि सोडियम आयन विरघळवणे (फसवणारा पर्याय - Distractor): हा पर्याय सामान्यतः परीक्षेत विद्यार्थ्यांना संभ्रमात टाकण्यासाठी दिला जातो. संबंधित संकल्पनेशी अंशतः साधर्म्य वाटले तरी या प्रश्नाच्या संदर्भात हा पर्याय अयोग्य ठरतो.

✗ पर्याय (4) रक्तातून केवळ कार्बोनेट आयन पूर्णतः काढून टाकणे (अयोग्य): हा पर्याय संबंधित नियमांनुसार किंवा ऐतिहासिक/वैज्ञानिक तथ्यांनुसार लागू होत नाही (अयोग्य पर्याय).

💡 विद्यार्थी कुठे चुकतात? (Common Student Mistake):
प्रश्नातील नकारात्मक शब्द (उदा. 'नाही', 'अयोग्य', 'केवळ', 'सर्व बरोबर') घाईगडबडीत नीट न वाचल्यामुळे अनेक विद्यार्थी चुकीचा पर्याय निवडतात. प्रश्न काळजीपूर्वक वाचूनच अंतिम उत्तर निश्चित करावे.

assignment 🎯 या अभ्यास घटकावरील विशेष टेस्ट सिरीज (Topic-Specific Test Series)

'मानवी शरीरशास्त्र व जीवशास्त्र सर्वसमावेशक सराव संच' या घटकावरील आपली तयारी तपासण्यासाठी खालील मोफत टेस्ट सोडवून पहा. टेस्ट पूर्ण झाल्यावर लगेच आपले गुण व ऑल-महाराष्ट्र रँक तपासा.

🎯 घटक चाचणी मोफत टेस्ट

जीवशास्त्र, मानवी आरोग्य व पोषण विभाग चाचणी

quiz 35 प्रश्न timer 35 मिनिटे military_tech 35 गुण

🎯 घटक चाचणी मोफत टेस्ट

मानवी शरीरशास्त्र, पेशी व पोषण घटक चाचणी

quiz 25 प्रश्न timer 20 मिनिटे military_tech 25 गुण

📚 विषय चाचणी मोफत टेस्ट

सामान्य विज्ञान व तंत्रज्ञान विशेष चाचणी ०१

quiz 50 प्रश्न timer 45 मिनिटे military_tech 50 गुण

📚 विषय चाचणी मोफत टेस्ट

सामान्य विज्ञान व तंत्रज्ञान विशेष चाचणी ०२

quiz 50 प्रश्न timer 45 मिनिटे military_tech 50 गुण

menu_book घटक संकल्पना व स्मरण मुद्दे: मानवी शरीरशास्त्र व जीवशास्त्र सर्वसमावेशक सराव संच

MPSC संयुक्त गट-ब (PSI, STI, ASO), संयुक्त गट-क आणि राज्यसेवा पूर्व व मुख्य परीक्षेमध्ये 'मानवी शरीरशास्त्र व जीवशास्त्र सर्वसमावेशक सराव संच' या घटकावर सातत्याने संकल्पनाधारित व तथ्यात्मक प्रश्न विचारले जातात. या घटकाचा सखोल अभ्यास केल्यास परीक्षेत हक्काचे गुण मिळवणे शक्य होते.

क्र.	परीक्षेसाठी महत्त्वाचे स्मरण मुद्दे व संकल्पना (High-Yield Facts)
1	परीक्षेतील अभ्यासक्रम: सामान्य विज्ञान व तंत्रज्ञान विषयांतर्गत 'मानवी शरीरशास्त्र व जीवशास्त्र सर्वसमावेशक सराव संच' हा अत्यंत महत्त्वपूर्ण पायाभूत अभ्यास घटक आहे.
2	तथ्य व संकल्पनांची सांगड: या घटकातील व्याख्या, मूलभूत तत्त्वे, कलमे, कायदे किंवा नियमांची अचूक माहिती असणे अनिवार्य आहे.
3	मागील वर्षांचे विश्लेषण (PYQ Trend): मागील वर्षांमधील MPSC प्रश्नपत्रिकांचे विश्लेषण केल्यास या घटकावर थेट आणि विधानात्मक प्रश्न नियमित विचारलेले आढळतात.
4	वेळ व्यवस्थापन: अशा स्वरूपाचे वस्तुनिष्ठ बहुपर्यायी प्रश्न सोडवण्यासाठी सरासरी ३० ते ४५ सेकंदांचा वेळ पुरेसा ठरतो.
5	उजळणी रणनीती: परीक्षेच्या अंतिम टप्प्यात या घटकातील महत्त्वाचे अपवाद, कालरेषा व स्मरण तक्त्यांची नियमित उजळणी करावी.

📊 MPSC परीक्षेतील गुणभार विश्लेषण: सामान्य विज्ञान व तंत्रज्ञान विषयातील 'मानवी शरीरशास्त्र व जीवशास्त्र सर्वसमावेशक सराव संच' या घटकावर MPSC संयुक्त पूर्व व मुख्य परीक्षेत दरवर्षी किमान १ ते २ प्रश्न निश्चित विचारले जातात.

stars परीक्षेसाठी महत्त्वाचे ५ सुवर्ण निष्कर्ष (Key Exam Takeaways)

या प्रश्नाचे अचूक उत्तर 'रक्तातून हायड्रोजन आयन उत्सर्जित करणे आणि बायकार्बोनेट आयन शोषून घेणे' हे असून ते 'मानवी शरीरशास्त्र व जीवशास्त्र सर्वसमावेशक सराव संच' या अभ्यास घटकाशी संबंधित आहे.
MPSC पूर्व व मुख्य परीक्षांमध्ये थेट संकल्पनात्मक प्रश्न विचारून विद्यार्थ्यांच्या मूलभूत आकलनाची चाचणी घेतली जाते.
परीक्षेत नकारात्मक गुणपद्धत (-०.२५) असल्यामुळे खात्री असल्यासच उत्तर निश्चित करावे.
संबंधित घटकाचे मूळ स्रोत, पाठ्यपुस्तके आणि आयोगाच्या अधिकृत संदर्भ ग्रंथांचा आधार घेऊन नियमित सराव करावा.
MPSC Abhyas Academy ॲपवर या घटकावरील ५०+ मोफत सराव प्रश्न व ऑल-महाराष्ट्र रँक उपलब्ध आहेत.

help_outline वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (Frequently Asked Questions)

हा प्रश्न MPSC च्या कोणत्या परीक्षांसाठी उपयुक्त आहे? expand_more

हा प्रश्न MPSC संयुक्त पूर्व परीक्षा (गट-ब व गट-क), राज्यसेवा पूर्व व मुख्य परीक्षा, तसेच पोलीस भरती, तलाठी व सर्व महाराष्ट्र स्पर्धा परीक्षांसाठी अत्यंत उपयुक्त आहे.

'मानवी शरीरशास्त्र व जीवशास्त्र सर्वसमावेशक सराव संच' या घटकाची तयारी कशी करावी? expand_more

या घटकाची तयारी करताना प्रथम मूलभूत पाठ्यपुस्तके (स्टेट बोर्ड / संदर्भ पुस्तके) वाचावीत, त्यानंतर मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिका (PYQs) सोडवाव्यात आणि सराव चाचण्यांद्वारे वेळेचे नियोजन साधावे.

MPSC परीक्षेत या विषयाचे गुणदान व काठिण्य पातळी कशी असते? expand_more

MPSC पूर्व परीक्षेत सामान्यतः प्रत्येक प्रश्नाला १ गुण असतो आणि चुकीच्या उत्तरासाठी ०.२५ गुण (१/४) वजा केले जातात. या घटकातील प्रश्नांची काठिण्य पातळी मध्यम ते उच्च स्वरूपाची असते.

quiz याच घटकावरील आणखी महत्त्वाचे सराव प्रश्न (Practice Related Questions)

जाहिरात • ADVERTISEMENT

📄 MPSC मागील वर्षांच्या अधिकृत प्रश्नपत्रिका व आन्सर की डाऊनलोड करा:

२००२ ते २०२६ पर्यंतच्या सर्व संयुक्त गट-ब, गट-क व राज्यसेवा प्रश्नपत्रिका PDF मोफत उपलब्ध.

सर्व प्रश्नपत्रिका PDF → Combine Study Guide →

stars परीक्षेसाठी महत्त्वाचे ५ सुवर्ण निष्कर्ष (Key Exam Takeaways)

घटक सराव चाचणी

🏆 चाचणी निकाल व ऑल-महाराष्ट्र रँक

WhatsApp झटपट लॉगिन