लोकसंख्या शास्त्रामध्ये देशाची किंवा राज्याची लोकसंख्या नैसर्गिकरीत्या एका पिढीकडून दुसऱ्या पिढीकडे स्थिर राहण्यासाठी आवश्यक असणाऱ्या **'प्रतिस्थापन पातळी प्रजनन दर' (Replacement Level Fertility) या संकल्पनेचा अचूक अर्थ** काय आहे?
EN
In demographic science, what is the precise meaning of **'Replacement Level Fertility'**, the threshold required for a population to maintain exact generational equilibrium without growing or shrinking?
योग्य उत्तर पर्याय 2 आहे.
सविस्तर जनसांख्यिकी विश्लेषण:
•
प्रतिस्थापन पातळी प्रजनन दर (Replacement Level Fertility):
•
अर्थ: एका स्त्रीने तिच्या जननक्षम वयात सरासरी जितक्या बालकांना जन्म दिल्यास लोकसंख्या वाढ न होता किंवा न घटता एका पिढीची जागा पुढील पिढी तंतोतंत घेऊ शकते, त्या दराला 'प्रतिस्थापन पातळी प्रजनन दर' म्हणतात.
•
मानक दर: जागतिक स्तरावर हा दर २.१ (Total Fertility Rate = 2.1) मानला जातो (०.१ चा अतिरिक्त अंश बालमृत्यू आणि लिंग गुणोत्तरातील तफावत भरून काढण्यासाठी असतो).
•
महाराष्ट्राची प्रगती: राष्ट्रीय कुटुंब आरोग्य सर्वेक्षणानुसार (NFHS-5: 2019-21) महाराष्ट्राचा एकूण प्रजनन दर १.७ वर आला आहे, म्हणजेच महाराष्ट्राने प्रतिस्थापन पातळी (२.१) यशस्वीरीत्या ओलांडून 'उप-प्रतिस्थापन' पातळी गाठली आहे.
MPSC परीक्षा टीप
परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट
भारताचे राष्ट्रीय लोकसंख्या धोरण २००० (NPP 2000) चे मुख्य उद्दिष्ट २०१० पर्यंत २.१ चा प्रतिस्थापन प्रजनन दर गाठणे हे होते. महाराष्ट्राने हे उद्दिष्ट वेळेत साध्य केले आहे.
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
The correct answer is Option 2 (Where a population exactly replaces itself from one generation to the next, maintaining stability (an average of 2.1 children per woman)).
Detailed Demographic Analysis:
•
Replacement Level Fertility:
•
Concept: The total fertility rate (TFR) at which women give birth to just enough children to maintain population size at a stationary level without migration.
•
Global Threshold: Standardized at 2.1 children per woman in low-mortality settings (the 0.1 accounts for sex ratios at birth and premature childhood mortality).
•
Maharashtra's Achievement: According to NFHS-5 (2019-21), Maharashtra's TFR has plummeted to 1.7, placing the state comfortably into below-replacement fertility.
Distractor Analysis:
•
Options 1, 3, and 4 represent unscientific extremes (runaway explosion, complete zero birth, or total depopulation).
MPSC EXAM TIP
High-Yield Exam Strategy Tip
The core benchmark of India's National Population Policy 2000 was achieving replacement level TFR (2.1). Maharashtra is among the progressive peninsular states operating well below 2.1.