महाराष्ट्रातील डोंगराळ व तीव्र उताराच्या भागात (विशेषतः सह्याद्री पर्वतीय प्रदेशात) मृदा संधारण करण्यासाठी खालीलपैकी कोणती पद्धत सर्वाधिक प्रभावी आणि शास्त्रीय मानली जाते?
EN
Which of the following techniques is considered the most effective and scientifically proven method for soil conservation on steep hilly terrains of Maharashtra (particularly the Sahyadri region)?
योग्य उत्तर पर्याय (3) म्हणजेच 'समपातळी बांध घालणे आणि पायऱ्यांची शेती (Contour Bunding & Terracing)' हे आहे.
विश्लेषण:
•
पायऱ्यांची शेती (Terracing) व समपातळी बांध (Contour Bunding): तीव्र उतारावर समपातळी रेषांवर (Contour lines) बांध घातल्याने उताराची सलग लांबी खंडित होते.
•
यामुळे पावसाच्या वाहत्या पाण्याचा वेग मंदावतो, जमिनीमध्ये पाणी जिरण्याचे प्रमाण वाढते आणि वाहून जाणारा सुपीक गाळ बांधापाशी अडवला जातो.
•
महाराष्ट्रातील सह्याद्री, घाटमाथा आणि कोकणातील डोंगरउतारांवर पायऱ्यांच्या शेतीमध्ये भाताचे पीक मोठ्या प्रमाणावर घेतले जाते.
इतर पर्यायांचे विश्लेषण:
•
पर्याय (1) चुकीचा: उताराच्या दिशेने उभी नांगरणी केल्याने पाण्याचे प्रवाह तीव्र होतात आणि घळ धूप वाढते.
•
पर्याय (2) चुकीचा: अनिर्बंध चराईमुळे वनस्पती आच्छादन नष्ट होऊन धूप गतिमान होते.
•
पर्याय (4) चुकीचा: झाडे तोडल्याने (निर्वनीकरण) दरडी कोसळणे व धूप होण्याची शक्यता वाढते.
MPSC परीक्षा टीप
परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट
मध्यम उतारावर (२% ते ६%) 'समपातळी बांध' (Contour bunding), तर ६% पेक्षा जास्त तीव्र उतारावर 'पायऱ्यांची शेती' (Bench terracing) अधिक उपयुक्त ठरते.
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
The correct answer is Option (3), i.e., 'Contour bunding and terrace farming (Terracing)'.
Analysis:
•
Contour Bunding and Terracing: On hilly gradients, cutting steps along contour lines effectively breaks slope continuity.
•
It arrests surface runoff velocity, maximizes deep hydraulic infiltration, and traps fertile eroded sediment behind earthen bunds.
•
Extensively adopted for terrace paddy cultivation across the Sahyadri escarpments and Konkan foothills.
Distractor Analysis:
•
Option (1) is incorrect: Up-and-down slope ploughing acts as artificial drainage chutes, accelerating severe rill and gully erosion.
•
Option (2) is incorrect: Overgrazing exposes fragile subsoils to raindrop splash and wind shear.
•
Option (4) is incorrect: Deforestation destabilizes slope cohesion, triggering mudflows and massive erosion.
MPSC EXAM TIP
High-Yield Exam Strategy Tip
On mild slopes (2%–6%), contour bunding is recommended; on steep slopes (>6% to 15%+), bench terracing is the optimal engineering practice.