भौगोलिक दृष्टिकोनातून मृदा विदारणातील 'अपक्षालन' (Leaching / निक्षालन) ही प्रक्रिया खालीलपैकी कोणत्या प्रकारच्या हवामानाच्या प्रदेशात सर्वात गतिमान व तीव्र असते?
EN
From a pedological perspective, in which type of climatic environment is the process of 'Leaching' (Desilication/Eluviation) most intense and pervasive?
योग्य उत्तर पर्याय (2) आहे.
विश्लेषण:
•
अपक्षालन (Leaching / निक्षालन): ही एक पेडोकेमिकल प्रक्रिया आहे, ज्यामध्ये अतिमुसळधार पावसामुळे जमिनीतील विद्राव्य क्षार (Bases) व सिलिका विरघळून पाण्याच्या झिरपण्यासोबत खोल थरात वाहून जातात.
•
अनुकूल परिस्थिती: उच्च तापमान आणि २०० ते २५० सेंमीपेक्षा जास्त पाऊस असलेल्या उष्ण व दमट कटिबंधात ही प्रक्रिया सर्वाधिक तीव्र असते.
•
महाराष्ट्रात सह्याद्रीच्या पश्चिमेकडील कोकण किनारपट्टी आणि महाबळेश्वर, माथेरान या घाटमाथ्यावर तीव्र अपक्षालनामुळेच 'जांभी मृदा' (Laterite Soil) निर्माण झाली आहे.
इतर पर्यायांचे विश्लेषण:
•
पर्याय (1) चुकीचा: कोरड्या हवामानात बाष्पीभवनामुळे क्षार पृष्ठभागावर येतात (उदा. कॅल्सिफिकेशन).
•
पर्याय (3) व (4) चुकीचे आहेत.
MPSC परीक्षा टीप
परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट
अपक्षालनामुळे मृदेतील कॅल्शियम, मॅग्नेशियम, पोटॅशियम आणि सिलिका वाहून जातात, तर लोह आणि ॲल्युमिनियमचे संयुगे शिल्लक राहिल्याने माती आम्लधर्मीय (Acidic) बनते.
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
The correct answer is Option (2).
Analysis:
•
Leaching (Eluviation / Desilication): The pedogenic process where high rainfall percolating downward dissolves soluble bases (calcium, magnesium, potassium) and silica, carrying them into deeper horizons.
•
Requisite Climate: Tropical warm-humid conditions featuring excessive precipitation (>200 cm).
•
Maharashtra Scenario: South Konkan (Sindhudurg, Ratnagiri) and Sahyadri crests (Mahabaleshwar) experience profound leaching, leaving iron-aluminum sesquioxides to form laterite.
Distractor Analysis:
•
Option (1) is incorrect: Arid zones witness upward capillary pull causing calcification and surface salinization.
•
Options (3) and (4) lack the thermal and moisture energy for intense tropical leaching.
MPSC EXAM TIP
High-Yield Exam Strategy Tip
Intense leaching strips away mobile cations and silica, rendering lateritic soils acidic (pH 5.0–6.0) and phosphorus-fixing.