🎯
लक्ष्य परीक्षा
संयुक्त गट-ब, क व राज्यसेवा
⏱️
अपेक्षित वेळ
३० ते ४५ सेकंद
⚖️
गुणदान पद्धत
+१ गुण | -०.२५ निगेटिव्ह
📊
काठिण्य पातळी
मध्यम (७४% अचूकता)
मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिका (PYP चाचण्या) Group C Pre 2018 MEDIUM

लोकसंख्या संक्रमण सिद्धांता अनुसार खालील विधाने विचारात घ्या: अ. पहिल्या अवस्थेत अर्थव्यवस्था प्राचीन आणि मागासलेली असते. ब. दुसऱ्या अवस्थेत लोकसंख्येची वृद्धी जलद होते. क. तिसऱ्या अवस्थेत शहरीकरण आणि औद्योगीकरण जलद होते. ड़. 1921 नंतर भारताने दुसर्‍या अवस्थेत प्रवेश केला. वरीलपैकी कोणती विधाने बरोबर आहेत?

EN Consider the following statements according to demographic transition : a. In Stage I an economy is primitive and backward. b. In Stage II rapid growth of population takes place. c. In Stage III fast industrialisation and urbanisation take place. d. India entered into Stage II after 1921. Which of the statements given above are correct ?
💡 स्वतः सोडवून पहा: खालील पर्यायांपैकी अचूक उत्तर निवडा:
A
अ आणि ब
a and b
B
ब आणि क
b and c
C
क आणि ड
c and d
D
वरील सर्व
All the above
जाहिरात • ADVERTISEMENT
verified योग्य उत्तर: पर्याय (4) - सविस्तर स्पष्टीकरण

बरोबर उत्तर वरील सर्व हे आहे.

Key Points

• लोकसंख्या संक्रमण
• लोकसंख्या संक्रमण हा एक शब्द आहे, जो प्रथम वॉरेन एस. थॉम्पसन (1929) आणि नंतर फ्रँक डब्ल्यू. नोटस्टीन (1945) यांनी वापरला होता, ज्यामध्ये जन्म, मृत्यू आणि लोकसंख्या वाढ यातील बदलांच्या ऐतिहासिक प्रक्रियेचा संदर्भ दिला जातो. आजच्या औद्योगिक समाजात, विशेषत: युरोपीय समाजांमध्ये घडले. लोकसंख्या बदलाची ही प्रक्रिया 18 व्या शतकाच्या उत्तरार्धात बहुतांश भागांसाठी सुरू झाली.
• लोकसंख्या संक्रमण याकडे 'लोकसंख्या वाढीचा नियम' म्हणून मानला जाऊ नये, तर उत्क्रांती प्रक्रियेचे सामान्यीकृत वर्णन म्हणून पाहिले पाहिजे. सोप्या भाषेत, हा एक सिद्धांत आहे जो सामान्य कायदे निर्दिष्ट करण्याचा प्रयत्न करतो ज्याद्वारे औद्योगिकीकरणादरम्यान मानवी लोकसंख्या आकार आणि संरचनेत बदलते. एखाद्या देशाच्या लोकसंख्या इतिहासाचे वर्णन करण्यासाठी हे एक उपयुक्त साधन म्हणून वारंवार स्वीकारले जाते.
• हा सिद्धांत उच्च जननक्षमता आणि उच्च मृत्युदरापासून कमी प्रजनन आणि कमी मृत्युदरापर्यंत लोकसंख्या बदलाचा एक विशिष्ट नमुना मांडतो जेव्हा समाज मोठ्या प्रमाणावर ग्रामीण कृषी आणि निरक्षर समाजातून प्रबळ शहरी, औद्योगिक, साक्षर आणि आधुनिक समाजात प्रगती करतो.
• या प्रणालीचे चार टप्पे आहेत:
• पूर्व-औद्योगीकरण,
• शहरीकरण/औद्योगीकरण,
• प्रौढ औद्योगीकरण, आणि
• औद्योगीकरणानंतर.
• लोकसंख्या संक्रमणाचा सिद्धांत उच्च ते निम्न जन्मदर आणि मृत्यू दराच्या संक्रमणाशी संबंधित आहे.
• लोकसंख्या संक्रमणाचे हे टप्पे खाली दिलेल्या आकृती 3 च्या मदतीने स्पष्ट केले जाऊ शकतात:
• टप्पा I हा उच्च जन्मदर, मृत्यू दर आणि लोकसंख्या वाढीचा कमी दर द्वारे वैशिष्ट्यीकृत आहे.
• लोकसंख्या संक्रमणाचा पहिला टप्पा उच्च जन्म दर आणि उच्च मृत्यू दर द्वारे दर्शविले जाते.
• भारतामध्ये 1891-1921 या कालावधीत लोकसंख्या संक्रमणाचा पहिला टप्पा अनुभवण्यात आला.
• टप्पा II हा उच्च आणि स्थिर जन्मदर, झपाट्याने घटणारा मृत्यू दर आणि लोकसंख्येतील अतिशय जलद वाढ याद्वारे वैशिष्ट्यीकृत आहे.
• 1921 नंतर भारताने दुसऱ्या टप्प्यात प्रवेश केला.
• टप्पा III हा घटणारा जन्मदर, कमी आणि स्थिर मृत्यू दर आणि वेगाने वाढणारी लोकसंख्या यांद्वारे वैशिष्ट्यीकृत आहे.
• टप्पा IV हा कमी जन्मदर आणि कमी मृत्यूदर द्वारे दर्शविला जातो ज्यामध्ये स्थिर लोकसंख्या कमी असते.

Additional Information

• लोकसंख्या संक्रमण सिद्धांत आर्थिक विकास आणि लोकसंख्या वाढ यांच्यातील संबंधांचा अभ्यास करतो.
• हे बदल अशा टप्प्यांमध्ये होतात ज्यांना एकत्रितपणे लोकसंख्या चक्र म्हणून ओळखले जाते.
• आर्थिक विकासाच्या स्थितीशी संबंधित लोकसंख्या संक्रमणाचे IV टप्पे आहेत.
• यामध्ये वाढ आणि विकासाच्या प्रक्रियेशी सुसंगत जन्मदर आणि मृत्यू दर आणि परिणामी लोकसंख्येच्या वाढीच्या दरातील बदलांची चर्चा केली आहे.
• हे कोणत्याही क्षेत्राच्या भविष्यातील लोकसंख्येचे वर्णन आणि अंदाज करण्यासाठी देखील वापरले जाते.
• हा सिद्धांत सांगते की कोणत्याही प्रदेशाची लोकसंख्या उच्च जन्म आणि उच्च मृत्यूंमधून कमी जन्म आणि कमी मृत्यूमध्ये बदलते कारण समाज ग्रामीण कृषीप्रधान आणि अशिक्षित ते शहरी औद्योगिक आणि साक्षर समाजात प्रगती करतो.
translate English Explanation / स्पष्टीकरण:

The correct answer is All the above.

Key Points

• Demographic transition
• Demographic transition is a term, first used by Warren S. Thompson (1929), and later on by Frank W. Notestein (1945), referring to a historical process of change that accounts for the trends in births, deaths, and population growth that occurred in today’s industrialized societies, especially European societies. This process of demographic change began for the most part in the later 18th century.
• The demographic transition should not be regarded as a ‘law of population growth but as a generalized description of the evolutionary process. In simple terms, it is a theory that attempts to specify general laws by which human populations change in size and structure during industrialization. It is frequently accepted as a useful tool in describing the demographic history of a country.
• The theory postulates a particular pattern of demographic change from high fertility and high mortality to low fertility and low mortality when society progresses from a largely rural agrarian and illiterate society to a dominant urban, industrial, literate and modern society.
• The model has four stages:
• pre-industrial,
• urbanizing/industrializing,
• mature industrial, and
• post-industrial.
• The theory of demographic transition deals with the transition from high to low birth rates and death rates.
• These stages of demographic transition can be explained with the help of diagram 3 given below:
• Stage I is characterised by a high birth rate, death rate, and low rate of population growth.
• The first stage of demographic transition is characterized by high birth rates and high death rates.
• The first stage of demographic transition was experienced in India, during the period of1891-1921.
• Stage II is characterised by a high and stationary birth rate, rapidly declining death rate, and very rapid increase in population.
• India entered Stage II after 1921.
• Stage III is characterised by a falling birth rate, low and stationary death rate, and a rapidly rising population.

•

Stage IV is characterised by a low birth rate and low death rate with a stationary population at a low level.

Additional Information

• The demographic transition theory studies the relationship between economic development and population growth.
• These changes occur in stages which are collectively known as the demographic cycle.
• There are four stages of demographic transition related to the state of economic development.
• It discusses changes in birth rate and death rate and consequently growth rate of population in assonance with the process of growth and development.
• It is also used to describe and predict the future population of any area.
• The theory tells us that the population of any region changes from high births and high deaths to low births and low deaths as society progresses from the rural agrarian and illiterate to urban industrial and literate society.
format_list_bulleted पर्यायनिहाय सविस्तर विश्लेषण (Option Elimination Analysis)
✗ पर्याय (1) अ आणि ब (अयोग्य): हा पर्याय संबंधित नियमांनुसार किंवा ऐतिहासिक/वैज्ञानिक तथ्यांनुसार लागू होत नाही (अयोग्य पर्याय).
⚠️ पर्याय (2) ब आणि क (फसवणारा पर्याय - Distractor): हा पर्याय सामान्यतः परीक्षेत विद्यार्थ्यांना संभ्रमात टाकण्यासाठी दिला जातो. संबंधित संकल्पनेशी अंशतः साधर्म्य वाटले तरी या प्रश्नाच्या संदर्भात हा पर्याय अयोग्य ठरतो.
⚠️ पर्याय (3) क आणि ड (फसवणारा पर्याय - Distractor): हा पर्याय सामान्यतः परीक्षेत विद्यार्थ्यांना संभ्रमात टाकण्यासाठी दिला जातो. संबंधित संकल्पनेशी अंशतः साधर्म्य वाटले तरी या प्रश्नाच्या संदर्भात हा पर्याय अयोग्य ठरतो.
✓ पर्याय (4) वरील सर्व (अचूक उत्तर): संबंधित अभ्यासक्रम, संदर्भ पुस्तके व आयोगाच्या अधिकृत उत्तरतालिकेनुसार हा पर्याय पूर्णतः अचूक ठरतो.
💡 विद्यार्थी कुठे चुकतात? (Common Student Mistake):
प्रश्नातील नकारात्मक शब्द (उदा. 'नाही', 'अयोग्य', 'केवळ', 'सर्व बरोबर') घाईगडबडीत नीट न वाचल्यामुळे अनेक विद्यार्थी चुकीचा पर्याय निवडतात. प्रश्न काळजीपूर्वक वाचूनच अंतिम उत्तर निश्चित करावे.
assignment 🎯 या अभ्यास घटकावरील विशेष टेस्ट सिरीज (Topic-Specific Test Series)

'MPSC गट क पूर्व परीक्षा २०१८ मूळ पेपर (दि. १० जून, २०१८)' या घटकावरील आपली तयारी तपासण्यासाठी खालील मोफत टेस्ट सोडवून पहा. टेस्ट पूर्ण झाल्यावर लगेच आपले गुण व ऑल-महाराष्ट्र रँक तपासा.

🎯 घटक चाचणी मोफत टेस्ट
MPSC गट क पूर्व परीक्षा २०१८ मूळ पेपर (दि. १० जून, २०१८)
quiz 99 प्रश्न timer 60 मिनिटे military_tech 99 गुण
📚 विषय चाचणी मोफत टेस्ट
MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०२५ (GS) पेपर-१ (दि. ०९ नोव्हेंबर, २०२५)
quiz 100 प्रश्न timer 120 मिनिटे military_tech 200 गुण
📚 विषय चाचणी मोफत टेस्ट
MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०२४ (GS) पेपर-१ (दि. ०१ डिसेंबर, २०२४)
quiz 100 प्रश्न timer 120 मिनिटे military_tech 200 गुण
📚 विषय चाचणी मोफत टेस्ट
MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०२३ (GS) पेपर-१ (दि. ०४ जून, २०२३)
quiz 100 प्रश्न timer 120 मिनिटे military_tech 200 गुण
menu_book घटक संकल्पना व स्मरण मुद्दे: MPSC गट क पूर्व परीक्षा २०१८ मूळ पेपर (दि. १० जून, २०१८)

MPSC संयुक्त गट-ब (PSI, STI, ASO), संयुक्त गट-क आणि राज्यसेवा पूर्व व मुख्य परीक्षेमध्ये 'MPSC गट क पूर्व परीक्षा २०१८ मूळ पेपर (दि. १० जून, २०१८)' या घटकावर सातत्याने संकल्पनाधारित व तथ्यात्मक प्रश्न विचारले जातात. या घटकाचा सखोल अभ्यास केल्यास परीक्षेत हक्काचे गुण मिळवणे शक्य होते.

क्र. परीक्षेसाठी महत्त्वाचे स्मरण मुद्दे व संकल्पना (High-Yield Facts)
1 परीक्षेतील अभ्यासक्रम: मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिका (PYP चाचण्या) विषयांतर्गत 'MPSC गट क पूर्व परीक्षा २०१८ मूळ पेपर (दि. १० जून, २०१८)' हा अत्यंत महत्त्वपूर्ण पायाभूत अभ्यास घटक आहे.
2 तथ्य व संकल्पनांची सांगड: या घटकातील व्याख्या, मूलभूत तत्त्वे, कलमे, कायदे किंवा नियमांची अचूक माहिती असणे अनिवार्य आहे.
3 मागील वर्षांचे विश्लेषण (PYQ Trend): मागील वर्षांमधील MPSC प्रश्नपत्रिकांचे विश्लेषण केल्यास या घटकावर थेट आणि विधानात्मक प्रश्न नियमित विचारलेले आढळतात.
4 वेळ व्यवस्थापन: अशा स्वरूपाचे वस्तुनिष्ठ बहुपर्यायी प्रश्न सोडवण्यासाठी सरासरी ३० ते ४५ सेकंदांचा वेळ पुरेसा ठरतो.
5 उजळणी रणनीती: परीक्षेच्या अंतिम टप्प्यात या घटकातील महत्त्वाचे अपवाद, कालरेषा व स्मरण तक्त्यांची नियमित उजळणी करावी.
📊 MPSC परीक्षेतील गुणभार विश्लेषण: मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिका (PYP चाचण्या) विषयातील 'MPSC गट क पूर्व परीक्षा २०१८ मूळ पेपर (दि. १० जून, २०१८)' या घटकावर MPSC संयुक्त पूर्व व मुख्य परीक्षेत दरवर्षी किमान १ ते २ प्रश्न निश्चित विचारले जातात.

stars परीक्षेसाठी महत्त्वाचे ५ सुवर्ण निष्कर्ष (Key Exam Takeaways)

help_outline वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (Frequently Asked Questions)
हा प्रश्न MPSC च्या कोणत्या परीक्षांसाठी उपयुक्त आहे? expand_more
हा प्रश्न MPSC संयुक्त पूर्व परीक्षा (गट-ब व गट-क), राज्यसेवा पूर्व व मुख्य परीक्षा, तसेच पोलीस भरती, तलाठी व सर्व महाराष्ट्र स्पर्धा परीक्षांसाठी अत्यंत उपयुक्त आहे.
'MPSC गट क पूर्व परीक्षा २०१८ मूळ पेपर (दि. १० जून, २०१८)' या घटकाची तयारी कशी करावी? expand_more
या घटकाची तयारी करताना प्रथम मूलभूत पाठ्यपुस्तके (स्टेट बोर्ड / संदर्भ पुस्तके) वाचावीत, त्यानंतर मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिका (PYQs) सोडवाव्यात आणि सराव चाचण्यांद्वारे वेळेचे नियोजन साधावे.
MPSC परीक्षेत या विषयाचे गुणदान व काठिण्य पातळी कशी असते? expand_more
MPSC पूर्व परीक्षेत सामान्यतः प्रत्येक प्रश्नाला १ गुण असतो आणि चुकीच्या उत्तरासाठी ०.२५ गुण (१/४) वजा केले जातात. या घटकातील प्रश्नांची काठिण्य पातळी मध्यम ते उच्च स्वरूपाची असते.
quiz याच घटकावरील आणखी महत्त्वाचे सराव प्रश्न (Practice Related Questions)
जाहिरात • ADVERTISEMENT
💬 या प्रश्नाबाबत काही शंका आहे का?
आमच्या MPSC शिक्षक व विषय तज्ञांशी थेट व्हॉट्सअॅपवर चर्चा करा.
व्हॉट्सअॅपवर शंका विचारा 💬
📄 MPSC मागील वर्षांच्या अधिकृत प्रश्नपत्रिका व आन्सर की डाऊनलोड करा:

२००२ ते २०२६ पर्यंतच्या सर्व संयुक्त गट-ब, गट-क व राज्यसेवा प्रश्नपत्रिका PDF मोफत उपलब्ध.

सर्व प्रश्नपत्रिका PDF → Combine Study Guide →