🎯
लक्ष्य परीक्षा
संयुक्त गट-ब, क व राज्यसेवा
⏱️
अपेक्षित वेळ
३० ते ४५ सेकंद
⚖️
गुणदान पद्धत
+१ गुण | -०.२५ निगेटिव्ह
📊
काठिण्य पातळी
मध्यम (७४% अचूकता)
मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिका (PYP चाचण्या) Rajyaseva Pre 2016 MEDIUM

केंद्र-राज्य संघर्ष आणि राज्यांना वित्तीय स्वायत्तता देण्याच्या संदर्भात काय खरे नाही?
a. स्वातंत्र्यापासून, केंद्र हळूहळू आपली कार्ये अशा प्रकारे विस्तारत आहे की राज्ये यावर पूर्णपणे अवलंबून असतील. b. केंद्राची आर्थिक संसाधने अस्थिर आहेत.

EN What is NOT true in connection with the Centre-State conflict and granting of fiscal autonomy to the states? a. Since independence, the Centre has been gradually extending its functions in such a way that the states remain completely dependent upon it. b. The financial resources of the Centre are inelastic.
💡 स्वतः सोडवून पहा: खालील पर्यायांपैकी अचूक उत्तर निवडा:
A
केवळ a
Only a
B
केवळ b
Only b
C
a आणि b दोन्ही
Both a and b
D
a किंवा b पैकी कोणीही नाही
Neither a nor b
जाहिरात • ADVERTISEMENT
verified योग्य उत्तर: पर्याय (3) - सविस्तर स्पष्टीकरण

योग्य उत्तर: `a आणि b दोन्ही` (पर्याय ३)

सविस्तर विश्लेषण:

केंद्र-राज्य आर्थिक संबंध (Centre-State Financial Relations) आणि राज्यांची वित्तीय स्वायत्तता (Fiscal Autonomy) यांच्या संदर्भात विचारलेल्या विधानांचे मूल्यमापन:

• विधान a चे परीक्षण: *"स्वातंत्र्यापासून, केंद्र हळूहळू आपली कार्ये अशा प्रकारे विस्तारत आहे की राज्ये यावर पूर्णपणे अवलंबून असतील."*
• भारतीय राज्यघटनेने संघराज्यात्मक रचनेत केंद्राला अधिक अधिकार दिले असले तरी, राज्यांना पूर्णपणे परावलंबी बनवणे हा राज्यघटनेचा किंवा केंद्राचा हेतू नव्हता. केंद्र-राज्य सहकार्य (Cooperative Federalism) आणि वित्त आयोगामार्फत (Finance Commission) कर हस्तांतरण ही राज्यांच्या सक्षमीकरणासाठी असतात. त्यामुळे हे विधान वित्तीय स्वायत्ततेच्या तत्त्वाच्या दृष्टीने 'खरे नाही' (Not true) मानले गेले.
• विधान b चे परीक्षण: *"केंद्राची आर्थिक संसाधने अस्थिर (Inelastic) आहेत."*
• वास्तव आणि अर्थशास्त्रीय सिद्धांतानुसार, केंद्राची संसाधने अत्यंत लवचिक / विस्तारक्षम (Highly Elastic) आहेत (उदा. प्राप्तिकर, महामंडळ कर, सीमा शुल्क, उत्पादन शुल्क), तर राज्यांची संसाधने तुलनेने अलवचिक / मर्यादित (Inelastic) असतात (उदा. जमीन महसूल, मुद्रांक शुल्क). त्यामुळे केंद्राची संसाधने 'अस्थिर/अलवचिक' आहेत असे म्हणणे वस्तुस्थितीला धरून नाही (खरे नाही).
• निष्कर्ष: दोन्ही विधाने (a आणि b) वस्तुस्थितीच्या दृष्टीने 'खरे नाहीत' (Not true), म्हणून अधिकृत उत्तर पर्याय ३ (a आणि b दोन्ही) आहे.

⚠️ टीप / प्रश्न व उत्तरतालिका स्पष्टीकरण:

अर्थशास्त्रात लवचिकता (Elasticity) म्हणजे कर महसुलाची राष्ट्रीय उत्पन्नासोबत वाढण्याची क्षमता. केंद्राचे कर लवचिक (Elastic) असतात, तर राज्यांचे कर अलवचिक (Inelastic) असतात. म्हणून विधान b चुकीचे/असत्य आहे. आयोगाने दोन्ही विधाने सत्य नाहीत असा अर्थ लावून पर्याय ३ योग्य ठरवला आहे.

💡 MPSC परीक्षा टीप परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट

केंद्र आणि राज्यांमधील कर उत्पन्नाची विभागणी करण्यासाठी राज्यघटनेच्या अनुच्छेद २८० अन्वये दर ५ वर्षांनी राष्ट्रपतींकडून वित्त आयोगाची (Finance Commission) स्थापना केली जाते.

translate English Explanation / स्पष्टीकरण:

Correct Answer: `Both a and b` (Option 3)

Detailed Analysis:

Regarding Centre-State financial relations and fiscal autonomy:

• Analysis of Statement a: *"Since independence, the Centre has been gradually extending its functions in such a way that the states remain completely dependent upon it."*
• The constitutional design envisioned cooperative federalism with statutory devolution of resources under Article 280 to foster state capacity rather than deliberately keeping states in absolute subservience. Hence, this assertion is considered not objectively true.
• Analysis of Statement b: *"The financial resources of the Centre are inelastic."*
• In public finance theory, the Centre's fiscal resources are highly elastic and buoyant (e.g., corporation tax, personal income tax, customs duties, GST), expanding rapidly with economic growth. Conversely, it is the states whose tax bases (stamp duty, land revenue, agricultural taxes) are relatively inelastic. Therefore, stating that the Centre's resources are inelastic is factually incorrect / not true.
• Both statements being untrue in relation to fiscal federalism, Option 3 (Both a and b) was designated as the official key.

⚠️ Note / Question & Answer Key Clarification:

Central revenue streams possess high elasticity (buoyancy), whereas states bear extensive welfare and development responsibilities with comparatively inelastic revenue bases. Statement b is demonstrably false economically, and statement a contradicts the constitutional objective of financial partnership, making Option 3 the correct response.

💡 MPSC EXAM TIP High-Yield Exam Strategy Tip

Article 280 mandates the constitution of a Finance Commission every fifth year to recommend the distribution of net tax proceeds between the Union and the States.

format_list_bulleted पर्यायनिहाय सविस्तर विश्लेषण (Option Elimination Analysis)
✗ पर्याय (1) केवळ a (अयोग्य): हा पर्याय संबंधित नियमांनुसार किंवा ऐतिहासिक/वैज्ञानिक तथ्यांनुसार लागू होत नाही (अयोग्य पर्याय).
⚠️ पर्याय (2) केवळ b (फसवणारा पर्याय - Distractor): हा पर्याय सामान्यतः परीक्षेत विद्यार्थ्यांना संभ्रमात टाकण्यासाठी दिला जातो. संबंधित संकल्पनेशी अंशतः साधर्म्य वाटले तरी या प्रश्नाच्या संदर्भात हा पर्याय अयोग्य ठरतो.
✓ पर्याय (3) a आणि b दोन्ही (अचूक उत्तर): योग्य उत्तर:** `a आणि b दोन्ही` (पर्याय ३)
✗ पर्याय (4) a किंवा b पैकी कोणीही नाही (अयोग्य): हा पर्याय संबंधित नियमांनुसार किंवा ऐतिहासिक/वैज्ञानिक तथ्यांनुसार लागू होत नाही (अयोग्य पर्याय).
💡 विद्यार्थी कुठे चुकतात? (Common Student Mistake):
प्रश्नातील नकारात्मक शब्द (उदा. 'नाही', 'अयोग्य', 'केवळ', 'सर्व बरोबर') घाईगडबडीत नीट न वाचल्यामुळे अनेक विद्यार्थी चुकीचा पर्याय निवडतात. प्रश्न काळजीपूर्वक वाचूनच अंतिम उत्तर निश्चित करावे.
assignment 🎯 या अभ्यास घटकावरील विशेष टेस्ट सिरीज (Topic-Specific Test Series)

'MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०१६ (GS) पेपर-१' या घटकावरील आपली तयारी तपासण्यासाठी खालील मोफत टेस्ट सोडवून पहा. टेस्ट पूर्ण झाल्यावर लगेच आपले गुण व ऑल-महाराष्ट्र रँक तपासा.

🎯 घटक चाचणी मोफत टेस्ट
राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०१६ (GS-१)
quiz 100 प्रश्न timer 120 मिनिटे military_tech 200 गुण
📚 विषय चाचणी मोफत टेस्ट
MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०२५ (GS) पेपर-१ (दि. ०९ नोव्हेंबर, २०२५)
quiz 100 प्रश्न timer 120 मिनिटे military_tech 200 गुण
📚 विषय चाचणी मोफत टेस्ट
MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०२४ (GS) पेपर-१ (दि. ०१ डिसेंबर, २०२४)
quiz 100 प्रश्न timer 120 मिनिटे military_tech 200 गुण
📚 विषय चाचणी मोफत टेस्ट
MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०२३ (GS) पेपर-१ (दि. ०४ जून, २०२३)
quiz 100 प्रश्न timer 120 मिनिटे military_tech 200 गुण
menu_book घटक संकल्पना व स्मरण मुद्दे: MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०१६ (GS) पेपर-१

MPSC संयुक्त गट-ब (PSI, STI, ASO), संयुक्त गट-क आणि राज्यसेवा पूर्व व मुख्य परीक्षेमध्ये 'MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०१६ (GS) पेपर-१' या घटकावर सातत्याने संकल्पनाधारित व तथ्यात्मक प्रश्न विचारले जातात. या घटकाचा सखोल अभ्यास केल्यास परीक्षेत हक्काचे गुण मिळवणे शक्य होते.

क्र. परीक्षेसाठी महत्त्वाचे स्मरण मुद्दे व संकल्पना (High-Yield Facts)
1 परीक्षेतील अभ्यासक्रम: मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिका (PYP चाचण्या) विषयांतर्गत 'MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०१६ (GS) पेपर-१' हा अत्यंत महत्त्वपूर्ण पायाभूत अभ्यास घटक आहे.
2 तथ्य व संकल्पनांची सांगड: या घटकातील व्याख्या, मूलभूत तत्त्वे, कलमे, कायदे किंवा नियमांची अचूक माहिती असणे अनिवार्य आहे.
3 मागील वर्षांचे विश्लेषण (PYQ Trend): मागील वर्षांमधील MPSC प्रश्नपत्रिकांचे विश्लेषण केल्यास या घटकावर थेट आणि विधानात्मक प्रश्न नियमित विचारलेले आढळतात.
4 वेळ व्यवस्थापन: अशा स्वरूपाचे वस्तुनिष्ठ बहुपर्यायी प्रश्न सोडवण्यासाठी सरासरी ३० ते ४५ सेकंदांचा वेळ पुरेसा ठरतो.
5 उजळणी रणनीती: परीक्षेच्या अंतिम टप्प्यात या घटकातील महत्त्वाचे अपवाद, कालरेषा व स्मरण तक्त्यांची नियमित उजळणी करावी.
📊 MPSC परीक्षेतील गुणभार विश्लेषण: मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिका (PYP चाचण्या) विषयातील 'MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०१६ (GS) पेपर-१' या घटकावर MPSC संयुक्त पूर्व व मुख्य परीक्षेत दरवर्षी किमान १ ते २ प्रश्न निश्चित विचारले जातात.

stars परीक्षेसाठी महत्त्वाचे ५ सुवर्ण निष्कर्ष (Key Exam Takeaways)

help_outline वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (Frequently Asked Questions)
हा प्रश्न MPSC च्या कोणत्या परीक्षांसाठी उपयुक्त आहे? expand_more
हा प्रश्न MPSC संयुक्त पूर्व परीक्षा (गट-ब व गट-क), राज्यसेवा पूर्व व मुख्य परीक्षा, तसेच पोलीस भरती, तलाठी व सर्व महाराष्ट्र स्पर्धा परीक्षांसाठी अत्यंत उपयुक्त आहे.
'MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०१६ (GS) पेपर-१' या घटकाची तयारी कशी करावी? expand_more
या घटकाची तयारी करताना प्रथम मूलभूत पाठ्यपुस्तके (स्टेट बोर्ड / संदर्भ पुस्तके) वाचावीत, त्यानंतर मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिका (PYQs) सोडवाव्यात आणि सराव चाचण्यांद्वारे वेळेचे नियोजन साधावे.
MPSC परीक्षेत या विषयाचे गुणदान व काठिण्य पातळी कशी असते? expand_more
MPSC पूर्व परीक्षेत सामान्यतः प्रत्येक प्रश्नाला १ गुण असतो आणि चुकीच्या उत्तरासाठी ०.२५ गुण (१/४) वजा केले जातात. या घटकातील प्रश्नांची काठिण्य पातळी मध्यम ते उच्च स्वरूपाची असते.
quiz याच घटकावरील आणखी महत्त्वाचे सराव प्रश्न (Practice Related Questions)
जाहिरात • ADVERTISEMENT
💬 या प्रश्नाबाबत काही शंका आहे का?
आमच्या MPSC शिक्षक व विषय तज्ञांशी थेट व्हॉट्सअॅपवर चर्चा करा.
व्हॉट्सअॅपवर शंका विचारा 💬
📄 MPSC मागील वर्षांच्या अधिकृत प्रश्नपत्रिका व आन्सर की डाऊनलोड करा:

२००२ ते २०२६ पर्यंतच्या सर्व संयुक्त गट-ब, गट-क व राज्यसेवा प्रश्नपत्रिका PDF मोफत उपलब्ध.

सर्व प्रश्नपत्रिका PDF → Combine Study Guide →