🎯
लक्ष्य परीक्षा
संयुक्त गट-ब, क व राज्यसेवा
⏱️
अपेक्षित वेळ
३० ते ४५ सेकंद
⚖️
गुणदान पद्धत
+१ गुण | -०.२५ निगेटिव्ह
📊
काठिण्य पातळी
मध्यम (७४% अचूकता)
मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिका (PYP चाचण्या) MPSC Rajyaseva Prelims 2019 CSAT Paper-II 2019 MEDIUM

पुढील उतारा काळजीपूर्वक वाचून त्यावर आधारित प्रश्नांची उत्तरे द्या :
सक्षमीकरण आणि सामाजिक समावेशन (Empowerment vs Social Inclusion) काही जाणकारांनी सक्षमीकरण व सामाजिक सर्वसमावेशकता ह्या एकमेकांशी निगडीत परंतु स्वतंत्र संकल्पना असल्याची मांडणी केली आहे. सक्षमीकरण म्हणजे व्यक्ती आणि समूहाच्या साधनसंपत्ती व क्षमतांमध्ये झालेली वाढ, ज्यामुळे ते त्यांच्यावर प्रभाव टाकणाऱ्या संस्थांना जबाबदार धरू शकतात आणि प्रभावित करू शकतात. याउलट, सामाजिक सर्वसमावेशकतेची व्याख्या संस्थात्मक अडथळे दूर करणे व समाजातील विविध व्यक्ती व समुदायांना साधनसंपत्ती आणि विकासाच्या संधी मिळविण्यासाठी सुविधांमध्ये वाढ करणे अशी केली जाते. सक्षमीकरणाची प्रक्रिया 'उर्ध्वगामी' (खालून वर - Bottom-up) पद्धतीने चालते आणि त्यामध्ये व्यक्ती आणि समुदायाची कर्ते (Agency) म्हणून भूमिका असते. याउलट सामाजिक समावेशकतेसाठी व्यवस्थेत बदल आवश्यक असतो आणि तो 'अधोगामी' (वरून खाली - Top-down) पद्धतीने राबवला जाऊ शकतो. सक्षमीकरण ही अधोगामी नसून उर्ध्वगामी प्रक्रिया आहे. लिंगसमानता किंवा समता यातून स्त्री-पुरुषांच्या जीवनात समानतेची पातळी दर्शविली जाते. यामध्ये त्यांच्या भिन्न गरजा व आवडीनिवडींचा स्वीकार करून संसाधने आणि सामर्थ्याच्या पुनर्वाटपाची गरज असते. सक्षमीकरण ही उर्ध्वगामी प्रक्रिया असल्याने लाभार्थ्यांनी त्यामध्ये प्रामुख्याने स्वतःचे म्हणणे मांडणे गरजेचे असते. या अर्थाने विकास संस्था महिला सक्षमीकरणाचा थेट दावा करू शकत नाहीत; त्या फक्त योग्य बाह्य मदत किंवा मध्यस्थी करू शकतात, जी सक्षमीकरणाची प्रक्रिया गतिमान करणारा उत्प्रेरक घटक ठरू शकते. सक्षमीकरणाचा हा व्यक्तीकेंद्री दृष्टिकोन भारत सरकारच्या ध्येयधोरणांना एक मोठा धक्का आहे, जी धोरणे सहसा केंद्रात आखली जातात आणि स्थानिक लोकांच्या गरजांची दखल न घेता स्थानिक पातळीवर लादली जातात. कोणताही सरकारी हस्तक्षेप तेव्हाच यशस्वी होईल जेव्हा तो अधोगामीऐवजी उर्ध्वगामी दृष्टिकोन स्वीकारेल. योजनाकर्ते महिलांच्या गरजा आधीच जाणू शकतात हे गृहीतक सक्षमीकरणाच्या मूळ तत्त्वाशी विसंगत आहे, कारण महिला स्वतः आपले हित आणि प्राधान्यक्रम ठरवू शकतात. शासनाने केवळ महिलांचा सहभाग वाढवणे, कौशल्य संपादन, निर्णयक्षमता आणि साधनसामग्रीवरील हक्क यांसाठी पूरक वातावरण निर्माण केले पाहिजे. सक्षमीकरण हा 'शून्यगामी खेळ' (Zero-sum game) नाही हे समजून घेतले पाहिजे. अशा खेळात एकाचा लाभ म्हणजे दुसऱ्याचे नुकसान असते. महिलांचे सबलीकरण झाले म्हणजे पुरुषांचे निर्बलीकरण होते असा याचा अर्थ मुळीच नाही. उलट, सक्षमीकरण ही एक अशी प्रक्रिया आहे जी समाजाच्या सर्वांगीण सक्षमीकरणाकडे नेते. सरकारी यंत्रणेमार्फत केल्या जाणाऱ्या सक्षमीकरणातील प्रमुख मर्यादा कोणती? अ. ती यंत्रणा अकार्यक्षम आहे.
ब. शासन यंत्रणा भ्रष्टाचारयुक्त आहे.
क. ती यंत्रणा वरून खाली 'अधोगामी' प्रणाली वापरते. पर्यायी उत्तरे :

EN Read the following passage carefully and answer the questions based on it:
Empowerment and Social Inclusion: Conceptual Framework & Governance Some experts have developed a framework in which “empowerment” and “social inclusion” are closely related but separate concepts. Empowerment is “the enhancement of assets and capabilities of diverse individuals and groups to engage, influence and hold accountable the institutions which affect them.” Social inclusion is defined as “the removal of institutional barriers and the enhancement of incentives to increase the access of diverse individuals and groups to assets and development opportunities.” The empowerment process, in this case, operates “from below” (bottom-up) and involves agency, as exercised by individuals and groups. Social inclusion, in contrast, requires systemic change that may be initiated “from above” (top-down). Empowerment emerges from “bottom-up” rather than “top-down”. Gender equality or equity indicates the degree of equivalence in life outcomes for women and men. It recognizes their different needs and interests and requires a redistribution of power and resources. Empowerment is a bottom-up process, i.e., the stakeholders have the first say. This way of understanding empowerment indicates that development agencies cannot claim to empower women; rather, they can provide appropriate external support and intervention, which may act as a catalytic factor in enhancing the empowerment process. The individual focus of empowerment gives a jolt to major policy programmes of the Indian government, which are mostly made at the central level and imposed at the local level taking no cognizance of the needs and concerns of local people. Any government intervention can be successful only when it adopts a bottom-up rather than a top-down process. The assumption that planners can identify women’s needs runs against empowerment objectives, which imply that women themselves formulate and decide what their interests are. Governments can support women’s individual empowerment by encouraging participation, acquisition of skills, decision-making capacity, and control over resources. Further, empowerment should not be understood as a zero-sum game wherein gains of one lead to the loss of the other, i.e., empowerment of women automatically results in the disempowerment of men. Rather, it must be conceived as a collaborative process that leads to overall societal empowerment. Which is the main limitation in government led empowerment ? a. It is inefficient.
b. Government system is corrupt.
c. It adopts top-down approach. Alternative Answers :
💡 स्वतः सोडवून पहा: खालील पर्यायांपैकी अचूक उत्तर निवडा:
A
क
c
B
अ
a
C
ब
b
D
वरीलपैकी कोणतेही नाही
None of the above
जाहिरात • ADVERTISEMENT
verified योग्य उत्तर: पर्याय (1) - सविस्तर स्पष्टीकरण

योग्य उत्तर पर्याय १ [क] आहे.


उताऱ्यातील विश्लेषणाचा आधार :

  • उताऱ्याच्या तिसऱ्या परिच्छेदात स्पष्टपणे नमूद केले आहे :

    "सक्षमीकरणाचा हा व्यक्तीकेंद्री दृष्टिकोन भारत सरकारच्या ध्येयधोरणांना एक मोठा धक्का आहे, जी धोरणे सहसा केंद्रात ठरविली जातात व मग स्थानिक पातळीवर लादली जातात (Top-down / अधोगामी) - अशी धोरणे स्थानिक पातळीवर लोकांची निकड किंवा गरजा ह्याची दखल सहसा घेतच नाहीत... कोणताही सरकारी हस्तक्षेप तेव्हाच यशस्वी होईल जेव्हा तो अधोगामीऐवजी उर्ध्वगामी दृष्टिकोन स्वीकारेल."

  • उताऱ्यात सरकारी यंत्रणेच्या 'अकार्यक्षमतेचा' (अ) किंवा 'भ्रष्टाचाराचा' (ब) कोणताही उल्लेख नाही.
  • त्यामुळे मुख्य मर्यादा ही ती यंत्रणा वरून खाली 'अधोगामी' (Top-down) प्रणाली वापरते (विधान क) हीच आहे.

म्हणून, योग्य उत्तर पर्याय १ [क] आहे.

💡 MPSC परीक्षा टीप परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट

स्वतःच्या पूर्वग्रहावर (उदा. सरकारी यंत्रणा भ्रष्ट असते) आधारित पर्याय न निवडता, केवळ उताऱ्यात चर्चिलेल्या तात्विक मर्यादांनाच (Top-down vs Bottom-up) प्राधान्य द्यावे.

translate English Explanation / स्पष्टीकरण:

The correct answer is Option 1 [c].


Textual Analysis of Structural Limitation:

  • Paragraph 3 identifies the primary systemic flaw in state-driven initiatives: "The individual focus of the term empowerment gives a jolt to major policy programmes of the Indian government which are mostly made at the central level and imposed at the local level (top-down) taking no cognizance of the needs and issues of concern of the local people. Any government intervention can be successful only when it adopts not a top-down but bottom-up process."
  • The passage never mentions 'inefficiency' or 'corruption' as the operational critique.
  • Hence, the primary critique is strictly structural: adopting a top-down approach (statement c).

Therefore, the correct choice is Option 1 [c].

💡 MPSC EXAM TIP High-Yield Exam Strategy Tip

Distinguish between personal assumptions and textual arguments. Even if corruption is a common real-world topic, it is not mentioned in the passage and must not be selected.

format_list_bulleted पर्यायनिहाय सविस्तर विश्लेषण (Option Elimination Analysis)
✓ पर्याय (1) क (अचूक उत्तर): योग्य उत्तर पर्याय १ [क] आहे.
⚠️ पर्याय (2) अ (फसवणारा पर्याय - Distractor): हा पर्याय सामान्यतः परीक्षेत विद्यार्थ्यांना संभ्रमात टाकण्यासाठी दिला जातो. संबंधित संकल्पनेशी अंशतः साधर्म्य वाटले तरी या प्रश्नाच्या संदर्भात हा पर्याय अयोग्य ठरतो.
⚠️ पर्याय (3) ब (फसवणारा पर्याय - Distractor): हा पर्याय सामान्यतः परीक्षेत विद्यार्थ्यांना संभ्रमात टाकण्यासाठी दिला जातो. संबंधित संकल्पनेशी अंशतः साधर्म्य वाटले तरी या प्रश्नाच्या संदर्भात हा पर्याय अयोग्य ठरतो.
✗ पर्याय (4) वरीलपैकी कोणतेही नाही (अयोग्य): हा पर्याय संबंधित नियमांनुसार किंवा ऐतिहासिक/वैज्ञानिक तथ्यांनुसार लागू होत नाही (अयोग्य पर्याय).
💡 विद्यार्थी कुठे चुकतात? (Common Student Mistake):
प्रश्नातील नकारात्मक शब्द (उदा. 'नाही', 'अयोग्य', 'केवळ', 'सर्व बरोबर') घाईगडबडीत नीट न वाचल्यामुळे अनेक विद्यार्थी चुकीचा पर्याय निवडतात. प्रश्न काळजीपूर्वक वाचूनच अंतिम उत्तर निश्चित करावे.
assignment 🎯 या अभ्यास घटकावरील विशेष टेस्ट सिरीज (Topic-Specific Test Series)

'MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०१९ (CSAT) पेपर-२' या घटकावरील आपली तयारी तपासण्यासाठी खालील मोफत टेस्ट सोडवून पहा. टेस्ट पूर्ण झाल्यावर लगेच आपले गुण व ऑल-महाराष्ट्र रँक तपासा.

🎯 घटक चाचणी मोफत टेस्ट
राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०१९ (CSAT-२)
quiz 80 प्रश्न timer 120 मिनिटे military_tech 200 गुण
📚 विषय चाचणी मोफत टेस्ट
MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०२५ (GS) पेपर-१ (दि. ०९ नोव्हेंबर, २०२५)
quiz 100 प्रश्न timer 120 मिनिटे military_tech 200 गुण
📚 विषय चाचणी मोफत टेस्ट
MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०२४ (GS) पेपर-१ (दि. ०१ डिसेंबर, २०२४)
quiz 100 प्रश्न timer 120 मिनिटे military_tech 200 गुण
📚 विषय चाचणी मोफत टेस्ट
MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०२३ (GS) पेपर-१ (दि. ०४ जून, २०२३)
quiz 100 प्रश्न timer 120 मिनिटे military_tech 200 गुण
menu_book घटक संकल्पना व स्मरण मुद्दे: MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०१९ (CSAT) पेपर-२

MPSC संयुक्त गट-ब (PSI, STI, ASO), संयुक्त गट-क आणि राज्यसेवा पूर्व व मुख्य परीक्षेमध्ये 'MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०१९ (CSAT) पेपर-२' या घटकावर सातत्याने संकल्पनाधारित व तथ्यात्मक प्रश्न विचारले जातात. या घटकाचा सखोल अभ्यास केल्यास परीक्षेत हक्काचे गुण मिळवणे शक्य होते.

क्र. परीक्षेसाठी महत्त्वाचे स्मरण मुद्दे व संकल्पना (High-Yield Facts)
1 परीक्षेतील अभ्यासक्रम: मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिका (PYP चाचण्या) विषयांतर्गत 'MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०१९ (CSAT) पेपर-२' हा अत्यंत महत्त्वपूर्ण पायाभूत अभ्यास घटक आहे.
2 तथ्य व संकल्पनांची सांगड: या घटकातील व्याख्या, मूलभूत तत्त्वे, कलमे, कायदे किंवा नियमांची अचूक माहिती असणे अनिवार्य आहे.
3 मागील वर्षांचे विश्लेषण (PYQ Trend): मागील वर्षांमधील MPSC प्रश्नपत्रिकांचे विश्लेषण केल्यास या घटकावर थेट आणि विधानात्मक प्रश्न नियमित विचारलेले आढळतात.
4 वेळ व्यवस्थापन: अशा स्वरूपाचे वस्तुनिष्ठ बहुपर्यायी प्रश्न सोडवण्यासाठी सरासरी ३० ते ४५ सेकंदांचा वेळ पुरेसा ठरतो.
5 उजळणी रणनीती: परीक्षेच्या अंतिम टप्प्यात या घटकातील महत्त्वाचे अपवाद, कालरेषा व स्मरण तक्त्यांची नियमित उजळणी करावी.
📊 MPSC परीक्षेतील गुणभार विश्लेषण: मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिका (PYP चाचण्या) विषयातील 'MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०१९ (CSAT) पेपर-२' या घटकावर MPSC संयुक्त पूर्व व मुख्य परीक्षेत दरवर्षी किमान १ ते २ प्रश्न निश्चित विचारले जातात.

stars परीक्षेसाठी महत्त्वाचे ५ सुवर्ण निष्कर्ष (Key Exam Takeaways)

help_outline वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (Frequently Asked Questions)
हा प्रश्न MPSC च्या कोणत्या परीक्षांसाठी उपयुक्त आहे? expand_more
हा प्रश्न MPSC संयुक्त पूर्व परीक्षा (गट-ब व गट-क), राज्यसेवा पूर्व व मुख्य परीक्षा, तसेच पोलीस भरती, तलाठी व सर्व महाराष्ट्र स्पर्धा परीक्षांसाठी अत्यंत उपयुक्त आहे.
'MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०१९ (CSAT) पेपर-२' या घटकाची तयारी कशी करावी? expand_more
या घटकाची तयारी करताना प्रथम मूलभूत पाठ्यपुस्तके (स्टेट बोर्ड / संदर्भ पुस्तके) वाचावीत, त्यानंतर मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिका (PYQs) सोडवाव्यात आणि सराव चाचण्यांद्वारे वेळेचे नियोजन साधावे.
MPSC परीक्षेत या विषयाचे गुणदान व काठिण्य पातळी कशी असते? expand_more
MPSC पूर्व परीक्षेत सामान्यतः प्रत्येक प्रश्नाला १ गुण असतो आणि चुकीच्या उत्तरासाठी ०.२५ गुण (१/४) वजा केले जातात. या घटकातील प्रश्नांची काठिण्य पातळी मध्यम ते उच्च स्वरूपाची असते.
quiz याच घटकावरील आणखी महत्त्वाचे सराव प्रश्न (Practice Related Questions)
जाहिरात • ADVERTISEMENT
💬 या प्रश्नाबाबत काही शंका आहे का?
आमच्या MPSC शिक्षक व विषय तज्ञांशी थेट व्हॉट्सअॅपवर चर्चा करा.
व्हॉट्सअॅपवर शंका विचारा 💬
📄 MPSC मागील वर्षांच्या अधिकृत प्रश्नपत्रिका व आन्सर की डाऊनलोड करा:

२००२ ते २०२६ पर्यंतच्या सर्व संयुक्त गट-ब, गट-क व राज्यसेवा प्रश्नपत्रिका PDF मोफत उपलब्ध.

सर्व प्रश्नपत्रिका PDF → Combine Study Guide →