🎯
लक्ष्य परीक्षा
संयुक्त गट-ब, क व राज्यसेवा
⏱️
अपेक्षित वेळ
३० ते ४५ सेकंद
⚖️
गुणदान पद्धत
+१ गुण | -०.२५ निगेटिव्ह
📊
काठिण्य पातळी
मध्यम (७४% अचूकता)
मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिका (PYP चाचण्या) MPSC Rajyaseva Prelims 2021 CSAT Paper-II 2021 MEDIUM

खालील उतारा वाचून त्यावर आधारित प्रश्नांची उत्तरे द्या :
भारतातील संघीय वित्त व्यवस्था केंद्र आणि स्थानिक सरकार यांच्यात अधिकारांचे झालेले केंद्रीकरण आणि वाटप तसेच केंद्रीय आणि स्थानिय शासन यांतील संबंध यावर आधारित सरकारांचे केंद्रीय आणि संघीय सरकार असे वर्गिकरण केले जाते. केंद्रीय व्यवस्थेत सर्व सरकारी सत्ता, संविधान, एका केंद्रीय घटकाला देते आणि स्थानिक सरकारला मिळणारी सत्ता केंद्राने दिलेल्या सत्तेवर अवलंबून असते. अशा प्रकारची सरकारी व्यवस्था इंग्लंड (यू.के.), फ्रांस, जर्मनी, ऑस्ट्रीया आणि अनेक आशियाई देशात अस्तित्वात आहे. याउलट संघीय व्यवस्थेमध्ये व्यक्तिगत राज्यांचे विभाजन आणि वितरण होते, की ज्यांचे मिळून संघीय सरकार तयार होते. सत्ता विभाजनाचे सर्वसाधारण तत्व असे असते की, संघराज्याच्या सार्वत्रिक हिताचे आणि एकात्मता निर्माण होण्यास आवश्यक नियमनातील साम्य राखणारे व्यवहार केंद्रीय सरकारास दिले जातात, तर स्थानिक पातळीवरील व्यवहार राज्य सरकारांना राखून ठेवले जातात. संघीय वित्त व्यवस्थेची दोन उत्तम उदाहरणे म्हणजे अमेरिका (यू.एस.ए.) आणि कॅनडा होय. स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर भारताने सुद्धा संघीय सरकारी व्यवस्थेचा स्वीकार अमेरिका आणि कॅनडा प्रमाणेच केला. देशात सत्तेचे विभाजन करून संघीय सरकारची व्यवस्था केंद्र आणि राज्य सरकार मधील वित्तीय संबंध सुनिश्चित करते. परंतु, त्यात कांही खास समस्या आहेत ज्यांचा संघीय वित्त व्यवस्थेत निर्धाराने सामना करणे आवश्यक आहे. त्या म्हणजे; (i) केंद्र आणि राज्य सरकारांना दिलेली कार्ये सुयोग्यपणे पूर्ण करण्यासाठी पुरेशी महसूल साधने उपलब्ध असावीत. तथापि, आधुनिक राज्यात, त्याची नेहमीच खात्री देणे शक्य नाही, आणि प्रत्येक सरकारच्या गरजा आणि महसूल साधने यांत परिपूर्ण समतोल न साधण्याचीच शक्यता अधिक. म्हणून अशी एक यंत्रणा निर्माण करणे आवश्यक ठरते की, जी तूट आणि अधिक्य स्थितीत समायोजन घडवून आणू शकेल (ii) प्रत्येक सरकारकडे स्वतंत्र वित्तीय प्राधिकरण असावे, म्हणजेच प्रत्येक सरकारकडे दिलेली कार्ये कार्यक्षमरीत्या पूर्ण करण्यास खर्चाचे अधिकार, स्वतंत्र महसुलाची साधने आणि कर आकारण्याचे अधिकार असावेत तसेच कर्ज उभारण्याचे स्वातंत्र्य असावे आणि (iii) संघीय करांच्या प्रदानासंदर्भात राज्याराज्यातील भेदभाव टाळण्यासाठी संघराज्याच्या प्रत्येक क्षेत्रात एकसमानता सुनिश्चित करणे आवश्यक आहे. केंद्र आणि राज्य सरकार यांच्यातील वित्तीय संबंध ठरविणारा घटक कोणता/कोणते?

EN Read the following passage and answer the questions:
Federal Finance in India Governments may be classified into unitary and federal depending upon the concentration and distribution of power and the relation between the central and local authorities. Under the unitary system, whole power of government is conferred by the constitution upon a single central organ and local governments derive whatever authority they possess from this central organ. This system of government is prevalent in the UK, France, Germany, Austria and most of the countries of Asia. As against the unitary system, federal system provides for a distribution and division of the individual states of which the federation is composed. The general principle of division of power is such that affairs of common interest to the federation as a whole and thus requiring uniformity of regulation are placed under the Central Government, while all local affairs are left to the state governments. The two classic examples of federal system are the USA and Canada. After Independence, India also opted for a federal system of government on the lines of the USA and Canada. The distribution of powers in countries adopting the federal system of government defines the financial relations between the central and the state governments. However, there are some special problems that have to be grappled within federal financial system. These are : (i) The sources of revenue assigned to the centre and the states should be adequate to enable them to fulfil the functions allotted to them. However, in modern states, it is frequently not possible to ensure this and it is highly unlikely that the needs and resources of each government will be exactly balanced. Therefore, it becomes necessary to evolve a mechanism of adjustments so that shortages and surpluses are evened out; (ii) Each government should have independent financial authority, i.e., each government should have separate sources of revenue, powers to levy taxes and borrow, and to incur expenditure to carry out its functions effectively; and (iii) A certain uniformity should be ensured in all areas of the federation so that no preference is given to one state over the other as regards payment of federal taxes. What is/are a determinant/determinants of financial relations between the central and state governments?
💡 स्वतः सोडवून पहा: खालील पर्यायांपैकी अचूक उत्तर निवडा:
A
महसुलाची साधने
Sources of revenue
B
खर्चाच्या बाबी
Heads of expenditure
C
दोन्ही (1) आणि (2)
Both (1) and (2)
D
अधिकारांचे वाटप
Distribution of powers
जाहिरात • ADVERTISEMENT
verified योग्य उत्तर: पर्याय (4) - सविस्तर स्पष्टीकरण

उताऱ्याच्या दुसऱ्या परिच्छेदाच्या पहिल्याच ओळीत थेट विधान दिलेले आहे:

"देशात सत्तेचे विभाजन (distribution of powers) करून संघीय सरकारची व्यवस्था केंद्र आणि राज्य सरकार मधील वित्तीय संबंध सुनिश्चित करते."

(इंग्रजी उतारा: "The distribution of powers in countries adopting the federal system of government defines the financial relations between the central and the state governments.")

उताऱ्यातील या थेट व्याख्येनुसार, केंद्र आणि राज्य सरकारांमधील वित्तीय संबंधांची व्याख्या आणि निश्चिती करणारा मूलभूत घटक म्हणजे संविधानातील अधिकारांचे/सत्तेचे वाटप (Distribution of powers) हा आहे.

त्यामुळे योग्य उत्तर पर्याय ४ आहे.

💡 MPSC परीक्षा टीप परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट

महसुलाची साधने आणि खर्चाच्या बाबी या अधिकारांच्या वाटपाचा भाग असल्या तरी, वित्तीय संबंधांची मूळ व्याख्या/ठरवणारा घटक म्हणून लेखकाने थेट 'अधिकारांचे वाटप' (Distribution of powers) हा शब्दप्रयोग वापरला आहे.

translate English Explanation / स्पष्टीकरण:

The second paragraph opens with the exact sentence:

"The distribution of powers in countries adopting the federal system of government defines the financial relations between the central and the state governments."

The passage identifies the distribution of powers as the foundational determinant that defines and governs the financial relations between the central and state levels.

Thus, Option 4 is the correct answer.

💡 MPSC EXAM TIP High-Yield Exam Strategy Tip

Beware of operational details (revenue sources, expenditure heads) when the passage explicitly identifies a constitutional mechanism ('distribution of powers') as the primary determinant.

format_list_bulleted पर्यायनिहाय सविस्तर विश्लेषण (Option Elimination Analysis)
✗ पर्याय (1) महसुलाची साधने (अयोग्य): हा पर्याय संबंधित नियमांनुसार किंवा ऐतिहासिक/वैज्ञानिक तथ्यांनुसार लागू होत नाही (अयोग्य पर्याय).
⚠️ पर्याय (2) खर्चाच्या बाबी (फसवणारा पर्याय - Distractor): हा पर्याय सामान्यतः परीक्षेत विद्यार्थ्यांना संभ्रमात टाकण्यासाठी दिला जातो. संबंधित संकल्पनेशी अंशतः साधर्म्य वाटले तरी या प्रश्नाच्या संदर्भात हा पर्याय अयोग्य ठरतो.
⚠️ पर्याय (3) दोन्ही (1) आणि (2) (फसवणारा पर्याय - Distractor): हा पर्याय सामान्यतः परीक्षेत विद्यार्थ्यांना संभ्रमात टाकण्यासाठी दिला जातो. संबंधित संकल्पनेशी अंशतः साधर्म्य वाटले तरी या प्रश्नाच्या संदर्भात हा पर्याय अयोग्य ठरतो.
✓ पर्याय (4) अधिकारांचे वाटप (अचूक उत्तर): त्यामुळे योग्य उत्तर **पर्याय ४** आहे.
💡 विद्यार्थी कुठे चुकतात? (Common Student Mistake):
प्रश्नातील नकारात्मक शब्द (उदा. 'नाही', 'अयोग्य', 'केवळ', 'सर्व बरोबर') घाईगडबडीत नीट न वाचल्यामुळे अनेक विद्यार्थी चुकीचा पर्याय निवडतात. प्रश्न काळजीपूर्वक वाचूनच अंतिम उत्तर निश्चित करावे.
assignment 🎯 या अभ्यास घटकावरील विशेष टेस्ट सिरीज (Topic-Specific Test Series)

'MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०२१ (CSAT) पेपर-२' या घटकावरील आपली तयारी तपासण्यासाठी खालील मोफत टेस्ट सोडवून पहा. टेस्ट पूर्ण झाल्यावर लगेच आपले गुण व ऑल-महाराष्ट्र रँक तपासा.

🎯 घटक चाचणी मोफत टेस्ट
राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०२१ (CSAT-२)
quiz 80 प्रश्न timer 120 मिनिटे military_tech 200 गुण
📚 विषय चाचणी मोफत टेस्ट
MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०२५ (GS) पेपर-१ (दि. ०९ नोव्हेंबर, २०२५)
quiz 100 प्रश्न timer 120 मिनिटे military_tech 200 गुण
📚 विषय चाचणी मोफत टेस्ट
MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०२४ (GS) पेपर-१ (दि. ०१ डिसेंबर, २०२४)
quiz 100 प्रश्न timer 120 मिनिटे military_tech 200 गुण
📚 विषय चाचणी मोफत टेस्ट
MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०२३ (GS) पेपर-१ (दि. ०४ जून, २०२३)
quiz 100 प्रश्न timer 120 मिनिटे military_tech 200 गुण
menu_book घटक संकल्पना व स्मरण मुद्दे: MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०२१ (CSAT) पेपर-२

MPSC संयुक्त गट-ब (PSI, STI, ASO), संयुक्त गट-क आणि राज्यसेवा पूर्व व मुख्य परीक्षेमध्ये 'MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०२१ (CSAT) पेपर-२' या घटकावर सातत्याने संकल्पनाधारित व तथ्यात्मक प्रश्न विचारले जातात. या घटकाचा सखोल अभ्यास केल्यास परीक्षेत हक्काचे गुण मिळवणे शक्य होते.

क्र. परीक्षेसाठी महत्त्वाचे स्मरण मुद्दे व संकल्पना (High-Yield Facts)
1 परीक्षेतील अभ्यासक्रम: मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिका (PYP चाचण्या) विषयांतर्गत 'MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०२१ (CSAT) पेपर-२' हा अत्यंत महत्त्वपूर्ण पायाभूत अभ्यास घटक आहे.
2 तथ्य व संकल्पनांची सांगड: या घटकातील व्याख्या, मूलभूत तत्त्वे, कलमे, कायदे किंवा नियमांची अचूक माहिती असणे अनिवार्य आहे.
3 मागील वर्षांचे विश्लेषण (PYQ Trend): मागील वर्षांमधील MPSC प्रश्नपत्रिकांचे विश्लेषण केल्यास या घटकावर थेट आणि विधानात्मक प्रश्न नियमित विचारलेले आढळतात.
4 वेळ व्यवस्थापन: अशा स्वरूपाचे वस्तुनिष्ठ बहुपर्यायी प्रश्न सोडवण्यासाठी सरासरी ३० ते ४५ सेकंदांचा वेळ पुरेसा ठरतो.
5 उजळणी रणनीती: परीक्षेच्या अंतिम टप्प्यात या घटकातील महत्त्वाचे अपवाद, कालरेषा व स्मरण तक्त्यांची नियमित उजळणी करावी.
📊 MPSC परीक्षेतील गुणभार विश्लेषण: मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिका (PYP चाचण्या) विषयातील 'MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०२१ (CSAT) पेपर-२' या घटकावर MPSC संयुक्त पूर्व व मुख्य परीक्षेत दरवर्षी किमान १ ते २ प्रश्न निश्चित विचारले जातात.

stars परीक्षेसाठी महत्त्वाचे ५ सुवर्ण निष्कर्ष (Key Exam Takeaways)

help_outline वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (Frequently Asked Questions)
हा प्रश्न MPSC च्या कोणत्या परीक्षांसाठी उपयुक्त आहे? expand_more
हा प्रश्न MPSC संयुक्त पूर्व परीक्षा (गट-ब व गट-क), राज्यसेवा पूर्व व मुख्य परीक्षा, तसेच पोलीस भरती, तलाठी व सर्व महाराष्ट्र स्पर्धा परीक्षांसाठी अत्यंत उपयुक्त आहे.
'MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०२१ (CSAT) पेपर-२' या घटकाची तयारी कशी करावी? expand_more
या घटकाची तयारी करताना प्रथम मूलभूत पाठ्यपुस्तके (स्टेट बोर्ड / संदर्भ पुस्तके) वाचावीत, त्यानंतर मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिका (PYQs) सोडवाव्यात आणि सराव चाचण्यांद्वारे वेळेचे नियोजन साधावे.
MPSC परीक्षेत या विषयाचे गुणदान व काठिण्य पातळी कशी असते? expand_more
MPSC पूर्व परीक्षेत सामान्यतः प्रत्येक प्रश्नाला १ गुण असतो आणि चुकीच्या उत्तरासाठी ०.२५ गुण (१/४) वजा केले जातात. या घटकातील प्रश्नांची काठिण्य पातळी मध्यम ते उच्च स्वरूपाची असते.
quiz याच घटकावरील आणखी महत्त्वाचे सराव प्रश्न (Practice Related Questions)
जाहिरात • ADVERTISEMENT
💬 या प्रश्नाबाबत काही शंका आहे का?
आमच्या MPSC शिक्षक व विषय तज्ञांशी थेट व्हॉट्सअॅपवर चर्चा करा.
व्हॉट्सअॅपवर शंका विचारा 💬
📄 MPSC मागील वर्षांच्या अधिकृत प्रश्नपत्रिका व आन्सर की डाऊनलोड करा:

२००२ ते २०२६ पर्यंतच्या सर्व संयुक्त गट-ब, गट-क व राज्यसेवा प्रश्नपत्रिका PDF मोफत उपलब्ध.

सर्व प्रश्नपत्रिका PDF → Combine Study Guide →