प्रख्यात अर्थतज्ज्ञ मॉरिस डी. मॉरिस (Morris D. Morris) यांनी १९७० च्या दशकात विकसित केलेला 'भौतिक जीवन गुणवत्ता निर्देशांक' (Physical Quality of Life Index - PQLI) हा प्रामुख्याने खालीलपैकी कशाचे मोजमाप करणारा निर्देशांक मानला जातो?
EN
The 'Physical Quality of Life Index' (PQLI), formulated by economist Morris D. Morris in the 1970s, is primarily recognized as an indicator measuring:
योग्य उत्तर पर्याय (२) सामाजिक व आर्थिक कल्याण (Economic Welfare & Quality of Life) आहे.
सविस्तर विश्लेषण:
•
भौतिक जीवन गुणवत्ता निर्देशांक (Physical Quality of Life Index - PQLI):
•
विकासक: मॉरिस डी. मॉरिस (Morris D. Morris) यांनी १९७९ मध्ये ओव्हरसीज डेव्हलपमेंट कौन्सिलसाठी हा निर्देशांक तयार केला.
•
पार्श्वभूमी: केवळ दरडोई GNP वाढल्याने देशातील सामान्य लोकांचे जीवनमान सुधारतेच असे नाही, या मर्यादेवर मात करून प्रत्यक्ष 'आर्थिक कल्याण' (Economic Welfare) आणि जीवनमानाचा भौतिक दर्जा मोजण्यासाठी PQLI ची निर्मिती झाली.
•
PQLI चे तीन मुख्य घटक (Three Indicators):
१)
बालमृत्यू दर (Infant Mortality Rate - IMR)
२)
वयाच्या पहिल्या वर्षातील अपेक्षित आयुर्मान (Life Expectancy at Age One)
३)
मूलभूत साक्षरता दर (Basic Literacy Rate).
•
मोजपट्टी: ० ते १०० (१ ते १००) च्या स्केलवर प्रत्येक घटकाला समान भार देऊन सरासरी काढली जाते. १०० हा सर्वोत्तम दर्जा दर्शवतो.
पर्यायांचे विश्लेषण:
•
पर्याय (१) चुकीचा: आर्थिक वाढ ही GDP ने मोजली जाते.
•
पर्याय (२) अचूक: PQLI मानवी कल्याण व जीवनमानाचा दर्जा मोजतो.
•
पर्याय (३) व (४) हे असंबंधित पैलू आहेत.
MPSC परीक्षा टीप
परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट
PQLI आणि HDI मधील मूलभूत फरक:
•
PQLI (मॉरिस): यामध्ये उत्पन्न (Income) हा घटक समाविष्ट नसतो (केवळ बालमृत्यू दर, आयुर्मान, साक्षरता).
•
HDI (महबूब उल हक/अमर्त्य सेन): यामध्ये उत्पन्न घटक (दरडोई GNI) समाविष्ट असतो (आरोग्य, शिक्षण, उत्पन्न).
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
The correct answer is Option (2) Economic Welfare and Quality of Life.
Detailed Analysis:
•
Physical Quality of Life Index (PQLI):
•
Developed by: Morris David Morris in 1979 for the Overseas Development Council (ODC).
•
Rationale: Formulated to rectify the inadequacies of Per Capita GNP as a sole metric of progress, capturing actual social well-being and real Economic Welfare.
•
Three Foundational Indicators:
1)
Infant Mortality Rate (IMR)
2)
Life Expectancy at Age One
3)
Basic Literacy Rate.
•
Scaling: Each indicator is scaled from 1 to 100, and an unweighted composite arithmetic average is calculated. A score of 100 represents the highest attainable physical quality of life.
Distractor Analysis:
•
Option (1) is incorrect: Economic growth is purely a quantitative expansion of GDP.
•
Option (2) is correct: PQLI captures qualitative living standards and societal welfare.
•
Options (3) and (4) are unrelated sectoral parameters.
MPSC EXAM TIP
High-Yield Exam Strategy Tip
A classic MPSC distinction: Unlike the Human Development Index (HDI), PQLI completely excludes any monetary income indicator (it relies strictly on IMR, Life Expectancy at age 1, and Literacy).