विकास आणि आपत्तीमुळे होणारे विस्थापन:
1.
विधान अ चे विश्लेषण: विकास प्रकल्प (धरणे, महामार्ग, खाणी) किंवा पूर, चक्रीवादळ यांसारख्या नैसर्गिक आपत्तींमुळे होणाऱ्या विस्थापनाचा प्रभाव संपूर्ण लोकसंख्येवर समान न होता समाजातील निवडक, असुरक्षित आणि गरीब घटकांवर (विशेषतः आदिवासी, शेतमजूर आणि वंचित वर्ग) अधिक तीव्रतेने पडतो. त्यामुळे हे विधान बरोबर आहे.
2.
विधान ब चे विश्लेषण: आपत्तीमुळे स्थानिक व राष्ट्रीय अर्थव्यवस्थेला मोठा धक्का बसतो. विस्थापित लोकांच्या पुनर्वसनासाठी तात्पुरत्या मदतीसोबतच भौतिक सोयीसुविधा (रस्ते, वीज, पाणी) आणि अन्न-वितरणाच्या जाळ्यांची तात्काळ पुनर्स्थापना करणारे धोरणात्मक कार्यक्रम राबवणे अत्यावश्यक असते. त्यामुळे हे विधानही बरोबर आहे.
3.
प्रश्नात चुकीचे विधान विचारले असून दोन्ही विधाने खरी असल्याने 'दोन्ही विधाने अचूक आहेत' (पर्याय 3) हे योग्य उत्तर ठरते.
आपत्ती आणि विकास प्रेरित विस्थापनात 'मायकेल सेर्निआ' (Michael Cernea) यांचे 'Impoverishment Risks and Reconstruction (IRR)' मॉडेल अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाते.
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
Displacement Caused by Development and Disasters:
1.
Analysis of Statement a: Development projects (dams, highways, mining) and natural disasters do not impact all demographics equally; their displacement impact falls disproportionately on vulnerable, marginalized, and tribal populations. Hence, this statement is accurate.
2.
Analysis of Statement b: Disasters inflict severe economic disruptions. Effective rehabilitation demands rapid restoration of physical infrastructure, basic amenities, and essential distribution networks to help survivors recover livelihoods quickly. Hence, this statement is also correct.
3.
Since both statements are factually sound and not incorrect, the appropriate answer is 'Both statements are correct' (Option 3).
Sociologist Michael Cernea formulated the 'Impoverishment Risks and Reconstruction' (IRR) model to analyze landlessness, joblessness, and homelessness caused by involuntary resettlement.
