फ्रँक नोटेस्टीन (Frank Notestein) आणि वॉरेन थॉम्पसन यांच्या 'लोकसंख्या संक्रमण सिद्धांतानुसार' (Demographic Transition Theory), घटता जन्मदर आणि निम्न स्थिर मृत्यूदर असणाऱ्या **कोणत्या टप्प्यात (Stage) सध्या महाराष्ट्र राज्य स्थित आहे?**
EN
According to the 'Demographic Transition Theory' formulated by Frank Notestein and Warren Thompson, characterized by declining birth rates and low, stable death rates, in **which stage is Maharashtra currently situated?**
योग्य उत्तर पर्याय 3 (तृतीय टप्पा / Third Stage) आहे.
सविस्तर लोकसंख्या संक्रमण सिद्धांत विश्लेषण:
•
लोकसंख्या संक्रमणाचे प्रमुख टप्पे:
1.
पहिला टप्पा (अविकसित): उच्च जन्मदर आणि उच्च मृत्यूदर (लोकसंख्या स्थिर/मंद वाढ).
2.
दुसरा टप्पा (आरंभीचा विस्तार / विस्फोट): जन्मदर उच्च राहतो पण आधुनिक वैद्यकीय सोयींमुळे मृत्यूदरात झपाट्याने घट होते (उदा. उत्तर भारतातील काही मागास राज्ये).
3.
तिसरा टप्पा (उशीराचा विस्तार - Late Expanding): औद्योगिकीकरण, शहरीकरण आणि स्त्री शिक्षणाच्या प्रसारामुळे जन्मदरात लक्षणीय घट होते, तर मृत्यूदर आधीच नीचांकी स्थिर असतो. महाराष्ट्र राज्य सध्या या तृतीय टप्प्यात आहे.
4.
चौथा टप्पा (निम्न स्थिर): जन्मदर आणि मृत्यूदर दोन्ही अत्यंत कमी (उदा. जपान, जर्मनी).
•
महाराष्ट्राचे निर्देशक:
•
एकूण प्रजनन दर (TFR): १.७ (प्रतिस्थापन पातळी २.१ पेक्षाही कमी).
•
अशोधित जन्मदर: सुमारे १५.६ दर हजारी.
•
अशोधित मृत्यूदर: सुमारे ५.४ दर हजारी.
MPSC परीक्षा टीप
परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट
महाराष्ट्र हा लोकसंख्या संक्रमणाच्या 'तिसऱ्या टप्प्यात' असून राज्याने जननक्षमतेचा प्रतिस्थापन दर (Replacement Level TFR < 2.1) आधीच साध्य केला आहे.
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
The correct answer is Option 3 (Third Stage - Late Expanding).
Detailed Demographic Transition Theory Analysis:
•
Stages of the Classical Demographic Model:
1.
Stage 1 (High Stationary): High birth rate and high death rate; slow population growth.
2.
Stage 2 (Early Expanding): High birth rate persists while death rate plummets due to sanitation/healthcare, causing a population explosion.
3.
Stage 3 (Late Expanding): Birth rates decline steadily due to urbanization, female literacy, and family planning, while death rates remain low and stable. Maharashtra currently operates firmly in Stage 3.
4.
Stage 4 (Low Stationary): Both birth and death rates converge at very low levels (e.g., Japan, Western Europe).
•
Maharashtra's Demographic Vital Rates:
•
Total Fertility Rate (TFR): ~1.7 (well below replacement fertility of 2.1).
•
Crude Birth Rate (CBR): ~15.6 per 1,000.
•
Crude Death Rate (CDR): ~5.4 per 1,000.
MPSC EXAM TIP
High-Yield Exam Strategy Tip
Maharashtra is in Stage 3 of demographic transition, having successfully achieved below-replacement fertility (TFR = 1.7).