🎯

लक्ष्य परीक्षा

संयुक्त गट-ब, क व राज्यसेवा

⏱️

अपेक्षित वेळ

३० ते ४५ सेकंद

⚖️

गुणदान पद्धत

+१ गुण | -०.२५ निगेटिव्ह

📊

काठिण्य पातळी

मध्यम (७४% अचूकता)

भारतीय राज्यघटना व राज्यव्यवस्था MPSC Combine Group C Practice 2026 MEDIUM

सर्वोच्च न्यायालयाच्या विविध न्यायालयीन व्याख्यांनुसार, भारतीय राज्यघटनेच्या कलम २१ मधील 'जीवित आणि वैयक्तिक स्वातंत्र्याच्या अधिकाराच्या' व्याप्तीमध्ये खालीलपैकी कोणत्या अधिकारांचा समावेश होतो? (अ) प्रदूषणमुक्त व चांगल्या पर्यावरणाचा अधिकार (ब) कामाचा अधिकार (Right to Work) (क) खाजगीपणाचा व एकांततेचा अधिकार (Right to Privacy) (ड) उद्योगांमधून वार्षिक लाभांश (Bonus) मिळण्याचा अधिकार (इ) आरोग्य व वैद्यकीय देखभालीचा अधिकार पर्यायी उत्तरे:

EN According to various judicial interpretations of the Supreme Court, which of the following rights are included within the expansive ambit of the 'Right to Life and Personal Liberty' under Article 21? (a) Right to a clean and pollution-free environment (b) Right to Work (c) Right to Privacy (d) Right to annual bonus from industrial profits (e) Right to health and timely medical care Alternative Answers:

💡 स्वतः सोडवून पहा: खालील पर्यायांपैकी अचूक उत्तर निवडा:

फक्त (अ), (ब) आणि (क)

Only (a), (b) and (c)

फक्त (अ), (क) आणि (इ)

Only (a), (c) and (e)

फक्त (ब), (क) आणि (ड)

Only (b), (c) and (d)

फक्त (ब), (ड) आणि (इ)

Only (b), (d) and (e)

जाहिरात • ADVERTISEMENT

verified योग्य उत्तर: पर्याय (2) - सविस्तर स्पष्टीकरण

स्पष्टीकरण:

सर्वोच्च न्यायालयाने 'मेनका गांधी वि. युनियन ऑफ इंडिया (१९७८)' या खटल्यानंतर कलम २१ ची व्याप्ती अथांग विस्तारली असून, केवळ 'पशुवत जगणे' नव्हे तर 'मानवी प्रतिष्ठेने जगण्याचा हक्क' मान्य केला आहे.

• कलम २१ मध्ये समाविष्ट हक्क:

1. चांगल्या पर्यावरणाचा हक्क (विधान अ): एम. सी. मेहता खटले, सुभास कुमार खटला (१९९१) - प्रदूषणमुक्त हवा व पाण्याचा हक्क.

2. खाजगीपणाचा हक्क (विधान क): के. एस. पुट्टास्वामी खटला (२०१७).

3. आरोग्याचा हक्क (विधान इ): परमानंद कटारा खटला (१९८९), पश्चिम बंग खेत मजदूर समिती खटला (१९९६) - वेळेवर वैद्यकीय उपचार मिळण्याचा हक्क.

• समाविष्ट नसलेले हक्क:

• कामाचा अधिकार (विधान ब): हे कलम ४१ मधील राज्य धोरणाचे मार्गदर्शक तत्त्व (DPSP) आहे, कलम २१ मधील मूलभूत हक्क नाही.

• लाभांशाचा हक्क (विधान ड): हा बोनस कायद्यान्वये (Payment of Bonus Act) मिळणारा केवळ औद्योगिक वैधानिक हक्क आहे, मूलभूत अधिकार नाही.

• पर्यायांचे विश्लेषण:

• पर्याय (२) अचूक आहे: फक्त (अ), (क) आणि (इ) हे अधिकार कलम २१ च्या कार्यकक्षेत येतात.

💡 MPSC परीक्षा टीप परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट

कलम २१ मधील प्रमुख समाविष्ट हक्क: उपजीविकेचा हक्क (ओल्गा टेलिस), निवाऱ्याचा हक्क, विधीसहाय्याचा हक्क (हुसेनआरा खातून), एकांततेचा हक्क (पुट्टास्वामी) आणि स्वच्छ पर्यावरणाचा हक्क.

translate English Explanation / स्पष्टीकरण:

Explanation:

Post *Maneka Gandhi v. Union of India (1978)*, the Supreme Court interpreted Article 21 dynamically to mean life with human dignity, not mere animal existence.

• Rights Included under Article 21:

1. Right to clean environment (Statement a): *Subhash Kumar v. State of Bihar (1991)*, *M.C. Mehta cases*.

2. Right to privacy (Statement c): *K.S. Puttaswamy v. Union of India (2017)*.

3. Right to health and medical care (Statement e): *Parmanand Katara (1989)*, *Paschim Banga Khet Mazdoor Samity (1996)*.

• Rights NOT Included:

• Right to Work (Statement b): A Directive Principle under Article 41, not an enforceable Part III right.

• Right to Bonus (Statement d): A purely industrial statutory entitlement under the Payment of Bonus Act, 1965.

• Option Analysis:

• Option (2) is correct: Only (a), (c), and (e) fall within the jurisprudential perimeter of Article 21.

💡 MPSC EXAM TIP High-Yield Exam Strategy Tip

Crucial distinction: Right to clean environment (Art 21) vs. Right to work (Art 41 DPSP).

format_list_bulleted पर्यायनिहाय सविस्तर विश्लेषण (Option Elimination Analysis)

✗ पर्याय (1) फक्त (अ), (ब) आणि (क) (अयोग्य): हा पर्याय संबंधित नियमांनुसार किंवा ऐतिहासिक/वैज्ञानिक तथ्यांनुसार लागू होत नाही (अयोग्य पर्याय).

✓ पर्याय (2) फक्त (अ), (क) आणि (इ) (अचूक उत्तर): पर्यायांचे विश्लेषण:**

⚠️ पर्याय (3) फक्त (ब), (क) आणि (ड) (फसवणारा पर्याय - Distractor): हा पर्याय सामान्यतः परीक्षेत विद्यार्थ्यांना संभ्रमात टाकण्यासाठी दिला जातो. संबंधित संकल्पनेशी अंशतः साधर्म्य वाटले तरी या प्रश्नाच्या संदर्भात हा पर्याय अयोग्य ठरतो.

✗ पर्याय (4) फक्त (ब), (ड) आणि (इ) (अयोग्य): हा पर्याय संबंधित नियमांनुसार किंवा ऐतिहासिक/वैज्ञानिक तथ्यांनुसार लागू होत नाही (अयोग्य पर्याय).

💡 विद्यार्थी कुठे चुकतात? (Common Student Mistake):
प्रश्नातील नकारात्मक शब्द (उदा. 'नाही', 'अयोग्य', 'केवळ', 'सर्व बरोबर') घाईगडबडीत नीट न वाचल्यामुळे अनेक विद्यार्थी चुकीचा पर्याय निवडतात. प्रश्न काळजीपूर्वक वाचूनच अंतिम उत्तर निश्चित करावे.

assignment 🎯 या अभ्यास घटकावरील विशेष टेस्ट सिरीज (Topic-Specific Test Series)

'राष्ट्रपती: अधिकार, कार्य व महाभियोग' या घटकावरील आपली तयारी तपासण्यासाठी खालील मोफत टेस्ट सोडवून पहा. टेस्ट पूर्ण झाल्यावर लगेच आपले गुण व ऑल-महाराष्ट्र रँक तपासा.

🎯 घटक चाचणी मोफत टेस्ट

राष्ट्रपती व राज्यपाल: अधिकार, कार्य व महाभियोग घटक चाचणी

quiz 20 प्रश्न timer 20 मिनिटे military_tech 20 गुण

📚 विषय चाचणी मोफत टेस्ट

MPSC संयुक्त गट-क मुख्य परीक्षा सराव टेस्ट २ (पेपर २: सामान्य अध्ययन व बुद्धिमत्ता)

quiz 100 प्रश्न timer 60 मिनिटे military_tech 100 गुण

📚 विषय चाचणी मोफत टेस्ट

MPSC संयुक्त गट-ब मुख्य परीक्षा सराव टेस्ट २ (पेपर २: सामान्य अध्ययन व बुद्धिमत्ता)

quiz 100 प्रश्न timer 60 मिनिटे military_tech 100 गुण

📚 विषय चाचणी मोफत टेस्ट

MPSC राज्यसेवा मुख्य परीक्षा सराव टेस्ट २ (GS-2: भारतीय संविधान व राजकारण)

quiz 100 प्रश्न timer 120 मिनिटे military_tech 150 गुण

menu_book घटक संकल्पना व स्मरण मुद्दे: राष्ट्रपती: अधिकार, कार्य व महाभियोग

MPSC संयुक्त गट-ब (PSI, STI, ASO), संयुक्त गट-क आणि राज्यसेवा पूर्व व मुख्य परीक्षेमध्ये 'राष्ट्रपती: अधिकार, कार्य व महाभियोग' या घटकावर सातत्याने संकल्पनाधारित व तथ्यात्मक प्रश्न विचारले जातात. या घटकाचा सखोल अभ्यास केल्यास परीक्षेत हक्काचे गुण मिळवणे शक्य होते.

क्र.	परीक्षेसाठी महत्त्वाचे स्मरण मुद्दे व संकल्पना (High-Yield Facts)
1	परीक्षेतील अभ्यासक्रम: भारतीय राज्यघटना व राज्यव्यवस्था विषयांतर्गत 'राष्ट्रपती: अधिकार, कार्य व महाभियोग' हा अत्यंत महत्त्वपूर्ण पायाभूत अभ्यास घटक आहे.
2	तथ्य व संकल्पनांची सांगड: या घटकातील व्याख्या, मूलभूत तत्त्वे, कलमे, कायदे किंवा नियमांची अचूक माहिती असणे अनिवार्य आहे.
3	मागील वर्षांचे विश्लेषण (PYQ Trend): मागील वर्षांमधील MPSC प्रश्नपत्रिकांचे विश्लेषण केल्यास या घटकावर थेट आणि विधानात्मक प्रश्न नियमित विचारलेले आढळतात.
4	वेळ व्यवस्थापन: अशा स्वरूपाचे वस्तुनिष्ठ बहुपर्यायी प्रश्न सोडवण्यासाठी सरासरी ३० ते ४५ सेकंदांचा वेळ पुरेसा ठरतो.
5	उजळणी रणनीती: परीक्षेच्या अंतिम टप्प्यात या घटकातील महत्त्वाचे अपवाद, कालरेषा व स्मरण तक्त्यांची नियमित उजळणी करावी.

📊 MPSC परीक्षेतील गुणभार विश्लेषण: भारतीय राज्यघटना व राज्यव्यवस्था विषयातील 'राष्ट्रपती: अधिकार, कार्य व महाभियोग' या घटकावर MPSC संयुक्त पूर्व व मुख्य परीक्षेत दरवर्षी किमान १ ते २ प्रश्न निश्चित विचारले जातात.

stars परीक्षेसाठी महत्त्वाचे ५ सुवर्ण निष्कर्ष (Key Exam Takeaways)

या प्रश्नाचे अचूक उत्तर 'फक्त (अ), (क) आणि (इ)' हे असून ते 'राष्ट्रपती: अधिकार, कार्य व महाभियोग' या अभ्यास घटकाशी संबंधित आहे.
MPSC पूर्व व मुख्य परीक्षांमध्ये थेट संकल्पनात्मक प्रश्न विचारून विद्यार्थ्यांच्या मूलभूत आकलनाची चाचणी घेतली जाते.
परीक्षेत नकारात्मक गुणपद्धत (-०.२५) असल्यामुळे खात्री असल्यासच उत्तर निश्चित करावे.
संबंधित घटकाचे मूळ स्रोत, पाठ्यपुस्तके आणि आयोगाच्या अधिकृत संदर्भ ग्रंथांचा आधार घेऊन नियमित सराव करावा.
MPSC Abhyas Academy ॲपवर या घटकावरील ५०+ मोफत सराव प्रश्न व ऑल-महाराष्ट्र रँक उपलब्ध आहेत.

help_outline वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (Frequently Asked Questions)

हा प्रश्न MPSC च्या कोणत्या परीक्षांसाठी उपयुक्त आहे? expand_more

हा प्रश्न MPSC संयुक्त पूर्व परीक्षा (गट-ब व गट-क), राज्यसेवा पूर्व व मुख्य परीक्षा, तसेच पोलीस भरती, तलाठी व सर्व महाराष्ट्र स्पर्धा परीक्षांसाठी अत्यंत उपयुक्त आहे.

'राष्ट्रपती: अधिकार, कार्य व महाभियोग' या घटकाची तयारी कशी करावी? expand_more

या घटकाची तयारी करताना प्रथम मूलभूत पाठ्यपुस्तके (स्टेट बोर्ड / संदर्भ पुस्तके) वाचावीत, त्यानंतर मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिका (PYQs) सोडवाव्यात आणि सराव चाचण्यांद्वारे वेळेचे नियोजन साधावे.

MPSC परीक्षेत या विषयाचे गुणदान व काठिण्य पातळी कशी असते? expand_more

MPSC पूर्व परीक्षेत सामान्यतः प्रत्येक प्रश्नाला १ गुण असतो आणि चुकीच्या उत्तरासाठी ०.२५ गुण (१/४) वजा केले जातात. या घटकातील प्रश्नांची काठिण्य पातळी मध्यम ते उच्च स्वरूपाची असते.

quiz याच घटकावरील आणखी महत्त्वाचे सराव प्रश्न (Practice Related Questions)

जाहिरात • ADVERTISEMENT

📄 MPSC मागील वर्षांच्या अधिकृत प्रश्नपत्रिका व आन्सर की डाऊनलोड करा:

२००२ ते २०२६ पर्यंतच्या सर्व संयुक्त गट-ब, गट-क व राज्यसेवा प्रश्नपत्रिका PDF मोफत उपलब्ध.

सर्व प्रश्नपत्रिका PDF → Combine Study Guide →

stars परीक्षेसाठी महत्त्वाचे ५ सुवर्ण निष्कर्ष (Key Exam Takeaways)

घटक सराव चाचणी

🏆 चाचणी निकाल व ऑल-महाराष्ट्र रँक

WhatsApp झटपट लॉगिन