भारत स्वतंत्र झाल्यावर मोठ्या कारखान्यांच्या उभारणीवर व मोठ्या धरणांच्या बांधकामावर अधिक लक्ष केंद्रित केले गेले. महात्मा गांधींच्या शिष्या मीरा बेन यांच्या मते मात्र आपण त्याऐवजी अधिकभर कशावर द्यावयास हवा होता? अ) कृषी क्षेत्रावर ब) प्राथमिक शिक्षणावर क) नैसर्गिक संतुलन राखण्यावर पर्यायी उत्तरे :
EN
After India gained independence, greater focus was placed on setting up large factories and constructing massive dams. However, according to Mahatma Gandhi's disciple Mira Behn, what should we have focused on instead?
a) Agricultural sector
b) Primary education
c) Maintaining ecological balance
Alternative answers:
योग्य उत्तर: पर्याय (३) क (नैसर्गिक संतुलन राखण्यावर)
मीरा बेन आणि नैसर्गिक संतुलनाचा विचार:
•
मीरा बेन (मॅडेलीन स्लेड - Madeleine Slade, १८९२-१९८२) या महात्मा गांधींच्या निष्ठावान ब्रिटिश शिष्या होत्या. त्यांनी स्वातंत्र्यलढ्यात आणि गांधीजींच्या विधायक कार्यात आयुष्य वेचले.
•
स्वातंत्र्योत्तर भारतात पहिल्या व दुसऱ्या पंचवार्षिक योजनेदरम्यान जेव्हा महाकाय धरणे (ज्यांना नेहरूंनी 'आधुनिक भारताची मंदिरे' म्हटले) आणि अवजड कारखानदारी उभारण्यावर भर दिला जात होता, तेव्हा मीरा बेन यांनी पर्यावरणाचा धोका सर्वात प्रथम ओळखला.
•
त्यांनी 'समथिंग रॉंग इन द हिमालयाज' (Something Wrong in the Himalayas - १९४९) हा प्रसिद्ध निबंध लिहून इशारा दिला की, निसर्गाचे शोषण करून आणि मोठ्या धरणांसाठी जंगले तोडून आपण तात्पुरता नफा मिळवत असलो, तरी यामुळे 'नैसर्गिक संतुलन' (Ecological Balance) बिघडेल आणि भीषण पूर व भूस्खलन होईल.
•
त्यांनी आधुनिक विकासाऐवजी नैसर्गिक संतुलन राखण्यावर आणि पर्यावरणपूरक ग्रामोद्योगांवर भर देण्याचा आग्रह धरला होता.
MPSC परीक्षा टीप
परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट
•
मीरा बेन (Madeleine Slade): ब्रिटिश अ‍ॅडमिरल सर जॉन स्लेड यांची कन्या; गांधीजींनी त्यांना 'मीरा बेन' नाव दिले.
•
१९४७ नंतर त्यांनी उत्तराखंडमध्ये 'किसान आश्रम' आणि 'पशूलोक' स्थापन करून हिमालयीन पर्यावरण संरक्षणाचा पाया घातला, ज्यातून पुढे सुंदरलाल बहुगुणा यांच्या 'चिपको आंदोलना'ला प्रेरणा मिळाली.
•
भारत सरकारने १९८१ मध्ये त्यांना 'पद्मविभूषण' पुरस्काराने सन्मानित केले.
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
Correct Answer: Option (3) c (Maintaining ecological balance)
Mira Behn's Ecological Vision for Post-Independence India:
•
Mira Behn (Madeleine Slade, 1892–1982), a devoted British disciple of Mahatma Gandhi, was a pioneering visionary of environmental conservation in post-independence India.
•
While post-1947 development planners heavily prioritized massive multi-purpose river valley projects (hailed by Nehru as the "Temples of Modern India") and rapid heavy industrialization, Mira Behn offered a profound critique.
•
Writing in articles such as *Something Wrong in the Himalayas* (1949), she presciently cautioned that deforestation and unregulated mega-dam construction disrupted the fragile ecological balance of nature, resulting in catastrophic floods and environmental degradation.
•
She strongly advocated that development must prioritize maintaining ecological balance, soil conservation, and sustainable agrarian harmony.
MPSC EXAM TIP
High-Yield Exam Strategy Tip
•
Mira Behn founded the *Pashulok* ashram near Rishikesh and laid the ecological philosophy that directly inspired the famous Chipko Movement led by Sunderlal Bahuguna and Chandi Prasad Bhatt.
•
Conferred the Padma Vibhushan in 1981.