योग्य उत्तर: पर्याय (२) क, ड, ब, अ
दुष्काळ आयोगांची कालानुक्रमे रचना व पार्श्वभूमी:
ब्रिटिश काळात वारंवार पडणाऱ्या भीषण दुष्काळांची चौकशी करून उपाययोजना सुचवण्यासाठी विविध दुष्काळ आयोग नेमण्यात आले होते:
१.
कॅम्पबेल आयोग (१८६६): १८६६ च्या ओडिशातील भीषण दुष्काळानंतर सर जॉर्ज कॅम्पबेल यांच्या अध्यक्षतेखाली हा आयोग नेमण्यात आला. प्रशासकीय निष्काळजीपणा दुष्काळास कारणीभूत असल्याचे या आयोगाने नमूद केले.
२.
स्ट्रॅची आयोग (१८७८-१८८०): १८७६-७८ च्या दक्षिण भारतातील भयंकर दुष्काळानंतर लॉर्ड लिटनने सर रिचर्ड स्ट्रॅची यांच्या अध्यक्षतेखाली हा पहिला सर्वसमावेशक आयोग नेमला. यांच्याच शिफारशींवरून १८८३ मध्ये 'दुष्काळ संहिता' (Famine Code) तयार झाली.
३.
लायल आयोग (१८९७): १८९६-९७ च्या दुष्काळानंतर सर जेम्स लायल यांच्या अध्यक्षतेखाली स्थापन करण्यात आला. याने स्ट्रॅची आयोगाच्या शिफारशींना पुष्टी दिली.
४.
मॅक्डोनेल आयोग (१९००): १८९९-१९०० च्या 'छपन्निया दुष्काळा'नंतर लॉर्ड कर्झनने सर अँथनी मॅक्डोनेल यांच्या अध्यक्षतेखाली हा आयोग नेमला. याने 'नैतिक धैर्याचा सिद्धांत' (Moral Strategy) मांडला व दुष्काळ निवारणात स्थानिक प्रशासनाची जबाबदारी निश्चित केली.
त्यामुळे योग्य कालानुक्रम कॅम्पबेल (१८६६) -> स्ट्रॅची (१८७८) -> लायल (१८९७) -> मॅक्डोनेल (१९००) असा आहे.
ब्रिटिशकालीन चार प्रमुख दुष्काळ आयोग आणि त्यांचे गव्हर्नर जनरल लक्षात ठेवा:
१.
कर्नल स्मिथ आयोग (१८६०-६१) - लॉर्ड कॅनिंग
२.
जॉर्ज कॅम्पबेल आयोग (१८६६) - सर जॉन लॉरेन्स
३.
रिचर्ड स्ट्रॅची आयोग (१८७८-८०) - लॉर्ड लिटन (दुष्काळ निधी व दुष्काळ संहिता १८८३)
४.
जेम्स लायल आयोग (१८९७) - लॉर्ड एल्गिन द्वितीय
५.
अँथनी मॅक्डोनेल आयोग (१९००) - लॉर्ड कर्झन (सिंचन आयोग १९०१)
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
Correct Answer: Option (2) c, d, b, a
Chronological Order and Background of Famine Commissions:
During British colonial rule, several commissions were instituted to investigate devastating famines and formulate administrative guidelines:
1.
Campbell Commission (1866): Appointed under Sir George Campbell following the catastrophic Orissa Famine of 1866 during the viceroyalty of Sir John Lawrence.
2.
Strachey Commission (1878–1880): Appointed under Sir Richard Strachey by Lord Lytton following the Great Famine of 1876–78. Its recommendations led directly to the enactment of the Provisional Famine Code in 1883 and the creation of the Famine Relief Fund.
3.
Lyall Commission (1897): Headed by Sir James Lyall following the famine of 1896–97 under Lord Elgin II, reaffirming and expanding Strachey's recommendations.
4.
MacDonnell Commission (1900): Appointed by Lord Curzon under Sir Anthony MacDonnell following the famine of 1899–1900. It recommended appointing a Famine Commissioner, establishing agricultural banks, and adopting a proactive moral strategy for relief.
Thus, the correct sequence is Campbell (1866) -> Strachey (1878) -> Lyall (1897) -> MacDonnell (1900) (c, d, b, a).
Key Famine Commissions & Viceroys to memorize:
•
Colonel Baird Smith (1860–61) – Lord Canning
•
George Campbell Commission (1866) – Sir John Lawrence
•
Richard Strachey Commission (1878–80) – Lord Lytton (Famine Code 1883)
•
James Lyall Commission (1897) – Lord Elgin II
•
Anthony MacDonnell Commission (1900) – Lord Curzon
