खाली केंद्र राज्य यांच्यातील वित्तीय विवादासंबंधी दोन विधाने दिलेली आहेत. त्यातील योग्य ते निवडा. (a) वित्तीय दृष्ट्या प्रभावी केंद्र आणि प्रभावहीन घटक राज्ये निर्मितीसाठी भारतीय राज्यघटना जबाबदार आहे. (b) केंद्र सरकार अनावश्यक, विभागाची द्विरुक्ती करीत आहे. पर्याय उत्तरे
EN
Below are two statements regarding financial disputes between the Union and the State. Choose the correct one. (a) The Indian Constitution is responsible for creating a fiscally effective center and ineffective component states.
योग्य उत्तर (a) आणि (b) दोन्ही योग्य आहेत. आहे.
स्पष्टीकरण:
•
केंद्र-राज्य वित्तीय विवादांचे टीकात्मक विश्लेषण:
•
विधान (a) योग्य मानले जाते: भारतीय राज्यघटनेच्या 7 व्या अनुसूचीनुसार सर्वात लवचिक आणि मोठे कर महसूल स्त्रोत (आयकर, महामंडळ कर, सीमाशुल्क) केंद्राकडे सोपवण्यात आले, तर लोककल्याण, कृषी, आरोग्य आणि शिक्षणाची प्रचंड खर्चाची जबाबदारी राज्यांकडे देण्यात आली. यामुळे 'आर्थिकदृष्ट्या प्रभावी केंद्र आणि प्रभावहीन/अवलंबून असणारी घटक राज्ये' अशी वित्तीय असममिती (Vertical Fiscal Imbalance) निर्माण झाली आहे.
•
विधान (b) योग्य मानले जाते: राज्य सूचीतील विषयांवरही केंद्र सरकारने अनेक मंत्रालये, विभाग आणि केंद्रीय प्रायोजित योजना (CSS) सुरू केल्याने प्रशासकीय द्विरुक्ती (Duplication of departments and overlapping expenditure) निर्माण झाली आहे असा राज्यांचा आक्षेप राहिला आहे.
MPSC परीक्षा टीप
परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट
सरकारिया आयोग (1983) आणि पुंछी आयोग (2007) यांनी केंद्र-राज्य वित्तीय संबंधांचे संतुलन सुधारण्यासाठी महत्त्वाच्या शिफारशी केल्या होत्या.
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
The correct answer is Both (a) and (b) are correct.
Explanation:
•
Critique of Centre-State Fiscal Relations in India:
•
Statement (a) is valid: The constitutional assignment of tax powers places dynamic and buoyant revenue handles (corporation tax, income tax, customs, GST) with the Centre, while assigning expansive, inelastic social delivery responsibilities (health, education, law and order) to States, structurally creating an asymmetry of fiscal resources.
•
Statement (b) is valid: States have consistently pointed out that central ministries duplicate functions in state subjects (such as agriculture, rural development, and health) through proliferations of Centrally Sponsored Schemes, causing administrative overlaps and inefficiencies.
MPSC EXAM TIP
High-Yield Exam Strategy Tip
Both the Sarkaria Commission (1983) and the Punchhi Commission (2007) recommended rationalizing Centrally Sponsored Schemes to safeguard state fiscal autonomy.