खालील विधाने व कारण यांचा काळजीपूर्वक अभ्यास करा: विधान (A): प्रतिक्षिप्त क्रिया (Reflex Action) ही बाह्य उद्दीपनास मेंदूच्या विचारपूर्वक नियंत्रणाविना दिलेली उत्स्फूर्त, अत्यंत जलद आणि अनैच्छिक शारीरिक प्रतिक्रिया असते. कारण (R): बहुतांश साध्या प्रतिक्षिप्त क्रियांमध्ये उद्दीपनाचे संकलन आणि प्रतिसादाचे नियंत्रण हे थेट पाठीच्या कण्यातील (मज्जारज्जू / Spinal cord) प्रतिक्षिप्त कमानीद्वारे (Reflex Arc) पूर्ण केले जाते. खालीलपैकी योग्य पर्याय निवडा:
EN
Carefully examine the following Assertion and Reason:
Assertion (A): A reflex action is an involuntary, spontaneous, and extremely rapid response to an external stimulus without conscious cerebral involvement.
Reason (R): In most simple spinal reflexes, the integration of sensory inputs and generation of motor output are handled directly by the spinal cord via a reflex arc.
Choose the correct option:
योग्य उत्तर पर्याय (१) आहे.
सविस्तर विश्लेषण:
•
विधान (A) सत्य: प्रतिक्षिप्त क्रिया म्हणजे कोणत्याही बाह्य उत्तेजनेला मेंदूच्या जाणीवपूर्वक विचाराशिवाय शरीराने दिलेली झटपट आणि अनैच्छिक प्रतिक्रिया होय (उदा. गरम वस्तूला हात लागताच मागे घेणे).
•
कारण (R) सत्य आणि अचूक स्पष्टीकरण: अशा क्रियांमध्ये संदेश मेंदूच्या विचार केंद्राकडे जाण्यापूर्वीच पाठीचा कणा (मज्जारज्जू / Spinal cord) संवेदी मज्जातंतूंकडून आलेला संकेत स्वीकारून तात्काळ प्रेरक मज्जातंतूंद्वारे स्नायूंना आकुंचनाचा आदेश देतो. यामुळे वेळ वाचून शरीराचे संभाव्य इजा होण्यापासून रक्षण होते.
पर्यायांचे विश्लेषण:
•
दोन्ही विधाने शास्त्रीयदृष्ट्या अचूक असून कारण (R) हे विधान (A) मधील अनैच्छिक व त्वरित प्रतिक्रियेचे कारण स्पष्ट करते.
MPSC परीक्षा टीप
परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट
प्रतिक्षिप्त कमान (Reflex Arc) चे घटक क्रमवार विचारले जातात:
संवेदी ग्राहक (Receptor) $\rightarrow$ संवेदी मज्जातंतू (Sensory neuron) $\rightarrow$ मज्जारज्जू (Spinal cord) $\rightarrow$ प्रेरक मज्जातंतू (Motor neuron) $\rightarrow$ कार्यकारी अवयव (Effector/Muscle).
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
The correct answer is Option (1).
Detailed Analysis:
•
Assertion (A) is correct: A reflex action is an immediate, automatic, and involuntary motor response triggered by a sensory stimulus, occurring without conscious processing by the cerebral cortex.
•
Reason (R) is correct and the correct explanation: In typical spinal reflexes (e.g., knee jerk, pulling hand away from a hot object), the sensory signal travels via afferent neurons to the spinal cord, where interneurons directly activate motor (efferent) neurons to stimulate muscle contraction. This bypasses the slower cerebral processing loop, minimizing response time and protecting the body from injury.
Distractor Analysis:
•
Both statements are scientifically true, and (R) provides the direct physiological explanation for why reflex actions occur instantaneously without cerebral intervention.
MPSC EXAM TIP
High-Yield Exam Strategy Tip
Components of a Reflex Arc in order: Sensory Receptor $\rightarrow$ Sensory (Afferent) Neuron $\rightarrow$ Integration Center (Interneuron in Spinal Cord) $\rightarrow$ Motor (Efferent) Neuron $\rightarrow$ Effector Organ (Muscle/Gland).