खालील विधाने विचारात घेऊन योग्य पर्याय निवडा: (अ) 'ग्रहीय दबाव-समायोजित मानव विकास निर्देशांक' (Planetary pressures-adjusted Human Development Index - PHDI) २०२० च्या अहवालापासून सुरू करण्यात आला. (ब) हा निर्देशांक मानव विकास निर्देशांकाचे (HDI) मूल्य मानवी कृतींमुळे पर्यावरणावर व पृथ्वीवर पडणाऱ्या दबावासाठी समायोजित करतो.
EN
Consider the following statements and select the correct option:
(a) The 'Planetary pressures-adjusted Human Development Index' (PHDI) was introduced in the 2020 Human Development Report.
(b) This index adjusts the Human Development Index (HDI) value for planetary and environmental pressures caused by human activities.
योग्य उत्तर: पर्याय ३ - दोन्ही विधाने (अ) आणि (ब) योग्य आहेत
सविस्तर विश्लेषण:
•
संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रमाने (UNDP) आपल्या २०२० च्या मानव विकास अहवालामध्ये (HDR 2020: The Next Frontier - Human Development and the Anthropocene) प्रथमच PHDI (Planetary pressures-adjusted Human Development Index) हा नवीन निर्देशांक सादर केला.
१.
विधान (अ) योग्य आहे:
•
UNDP ने २०२० मध्ये आपल्या मूळ HDI निर्देशांकाचा ३० वा वर्धापन दिन साजरा करताना PHDI ची संकल्पना अधिकृतपणे जाहीर केली.
२.
विधान (ब) योग्य आहे:
•
पारंपारिक HDI केवळ शिक्षण, आरोग्य आणि दरडोई उत्पन्न या तीन घटकांवर मोजला जात होता, ज्यामध्ये निसर्गावरील आणि पर्यावरणावरील दबावाचा विचार होत नव्हता.
•
PHDI मध्ये HDI ला दोन पर्यावरणीय निर्देशकांनुसार समायोजित केले जाते:
१.
दरडोई कार्बन डायऑक्साइड उत्सर्जन (Carbon dioxide emissions per capita)
२.
दरडोई भौतिक पाऊलखुणा (Material footprint per capita)
•
जर एखाद्या देशावर शून्य पर्यावरणीय दबाव असेल तर त्याचा PHDI हा HDI च्या बरोबरीचा असतो; मात्र जसजसा पर्यावरणावरील ताण वाढतो, तसतसे त्याचे PHDI मूल्य HDI च्या मूल्यापेक्षा घटते.
पर्यायांचे विश्लेषण:
•
पर्याय १, २ आणि ४ चुकीचे आहेत कारण दोन्ही विधाने वस्तुनिष्ठ आणि अचूक आहेत.
•
पर्याय ३ योग्य आहे.
MPSC परीक्षा टीप
परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट
•
HDI चे तीन मूळ आयाम: दीर्घ व निरोगी आयुष्य (Life Expectancy), ज्ञान/शिक्षण (Mean & Expected Years of Schooling), आणि जीवनमान (GNI per capita in PPP$).
•
PHDI: $\text{PHDI} = \text{HDI} \times A_p$ (येथे $A_p$ हा पर्यावरणीय समायोजन गुणक आहे, जो दरडोई $\text{CO}_2$ उत्सर्जन आणि Material Footprint वर आधारित असतो).
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
Correct Answer: Option 3 - Both statements (a) and (b) are correct
Detailed Analysis:
•
The United Nations Development Programme (UNDP) introduced the Planetary pressures-adjusted Human Development Index (PHDI) for the first time in its 2020 Human Development Report, titled *"The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene"*.
1.
Statement (a) is correct:
•
Marking the 30th anniversary of the Human Development Index, UNDP introduced the PHDI in 2020 to align human progress with ecological sustainability.
2.
Statement (b) is correct:
•
Standard HDI accounts only for life expectancy, education, and standard of living (GNI per capita), ignoring the ecological footprint required to sustain that progress.
•
PHDI adjusts the HDI downwards based on two planetary pressure metrics:
1.
Carbon dioxide emissions per capita (production-based)
2.
Material footprint per capita
•
If a country exerts zero pressure on the planet, its PHDI equals its HDI. As planetary pressure increases, PHDI falls below HDI.
Distractor Analysis:
•
Options 1, 2, and 4 are incorrect because both statements accurately describe the origin and definition of PHDI.
•
Option 3 is the correct answer.
MPSC EXAM TIP
High-Yield Exam Strategy Tip
•
Standard HDI Dimensions: Health (Life Expectancy at birth), Education (Mean and Expected Years of Schooling), and Standard of Living (GNI per capita in PPP $).
•
PHDI Adjustment Factors: Production-based $\text{CO}_2$ emissions per capita and Material footprint per capita.