खालील विधाने विचारात घ्या: विधान (A): कठोर आणि अतिश्रमाच्या व्यायामादरम्यान मानवी कंकाल स्नायूंमध्ये तात्पुरत्या स्वरूपात 'विनॉक्सिश्वसन' (Anaerobic Respiration) घडून येते. कारण (R): अतिश्रम करताना स्नायू पेशींना आवश्यक असणाऱ्या ऑक्सिजनचा पुरवठा अपुरा पडल्यामुळे पेशी ग्लुकोजचे अपूर्ण विघटन करून लॅक्टिक आम्ल (Lactic acid) तयार करतात, ज्याच्या संचयनामुळे स्नायूंमध्ये पेटके (Cramps/स्नायूदुखी) येतात. योग्य पर्याय निवडा:
EN
Consider the following statements:
Assertion (A): During heavy and strenuous muscular exercise, temporary 'Anaerobic Respiration' occurs in human skeletal muscles.
Reason (R): Under strenuous physical exertion, when oxygen delivery falls short of the muscles' high metabolic demand, muscle cells switch to anaerobic glycolysis producing lactic acid, whose accumulation causes muscle fatigue and cramps.
Select the correct option:
स्पष्टीकरण:
पर्याय (१) हे योग्य उत्तर आहे.
•
विधान (A) बरोबर आहे: सामान्यतः मानव केवळ ऑक्सिश्वसन करतो; परंतु जेव्हा आपण खूप वेगाने धावतो किंवा जड व्यायाम करतो, तेव्हा स्नायूंना प्रचंड ऊर्जेची गरज असते, जी रक्ताव्दारे पोहोचणाऱ्या ऑक्सिजनच्या मर्यादेपेक्षा जास्त असते. अशा आणीबाणीच्या वेळी स्नायू तात्पुरते ऑक्सिजनविना श्वसन (Anaerobic glycolysis) करतात.
•
कारण (R) बरोबर आहे आणि योग्य स्पष्टीकरण देते: ऑक्सिजनच्या कमतरतेमुळे पायरुव्हिक आम्लाचे ऑक्सिडीकरण न होता त्याचे रूपांतर 'लॅक्टिक आम्लामध्ये' (Lactic acid) होते. हे लॅक्टिक आम्ल स्नायूंमध्ये साचल्यामुळे स्नायू थकतात आणि पायात गोळे / पेटके (Muscle cramps) येतात. विश्रांती घेतल्यानंतर व भरपूर ऑक्सिजन मिळाल्यानंतर हे लॅक्टिक आम्ल यकृतात जाऊन पुन्हा पायरुव्हेटमध्ये रूपांतरित होते (कोरी चक्र / Cori cycle).
•
त्यामुळे (R) हे (A) चे अचूक वैज्ञानिक कारण स्पष्ट करते.
MPSC परीक्षा टीप
परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट
•
स्नायूंमध्ये पेटके येण्यास कारणीभूत आम्ल = लॅक्टिक आम्ल (Lactic acid)
•
लॅक्टिक आम्लाचे चयापचय यकृतात घडवून आणणारे चक्र = कोरी चक्र (Cori cycle)
•
या स्थितीत निर्माण झालेल्या ऑक्सिजनच्या तुटवड्याला 'ऑक्सिजन डेफिसिट / डेट' (Oxygen debt) म्हणतात.
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
Explanation:
Option (1) is the correct answer.
•
Assertion (A) is correct: Although human metabolism is obligatorily aerobic, skeletal muscles possess the adaptive capacity to undergo transient anaerobic respiration (lactic acid fermentation) during sudden, heavy, and sustained muscular exertion.
•
Reason (R) is correct and provides the exact explanation: When ATP demand outpaces oxygen delivery via capillary circulation, pyruvate produced via glycolysis cannot enter the mitochondria. Instead, lactate dehydrogenase reduces pyruvate into lactic acid ($C_3H_6O_3$). The localized buildup of lactate and associated acidosis in myofibrils leads to muscle fatigue, soreness, and painful muscle cramps.
•
Thus, (R) perfectly explains assertion (A).
MPSC EXAM TIP
High-Yield Exam Strategy Tip
•
Substance responsible for muscle fatigue/cramps = Lactic acid
•
Hepatic pathway recycling lactate back to glucose = Cori cycle
•
The oxygen deficit incurred during heavy exercise is known as 'Oxygen debt'.