खालील विधाने विचारात घ्या: **विधान (A):** महाराष्ट्र पठारावरील बहुतांश नदी खोऱ्यांमध्ये काळी कसदार 'रेगुर मृदा' (Black Cotton Soil) मोठ्या प्रमाणावर आढळते. **कारण (R):** ही मृदा दख्खनच्या बेसाल्ट या अग्निजन्य खडकाच्या दीर्घकालीन अपक्षय व रासायनिक विघटनामुळे तयार झालेली आहे. खालीलपैकी योग्य पर्याय निवडा:
EN
Consider the following statements:
**Assertion (A):** Rich and fertile black 'Regur Soil' (Black Cotton Soil) is extensively distributed across most river basins of the Maharashtra Plateau.
**Reason (R):** This soil is formed by the in-situ weathering and chemical decomposition of basaltic igneous rocks of the Deccan Traps.
Select the correct option:
योग्य उत्तर पर्याय 1 ((A) आणि (R) दोन्ही सत्य असून (R) हे (A) चे अचूक कारण आहे).
सविस्तर मृदा विश्लेषण:
•
विधान (A) सत्य आहे: महाराष्ट्र पठाराच्या सुमारे ७५% ते ८०% भागावर काळी मृदा आढळते, जिला स्थानिक भाषेत 'रेगुर' आणि आंतरराष्ट्रीय पातळीवर 'ट्रॉपिकल चेर्नोझेम' (Tropical Chernozem) म्हणतात. कापसाच्या उत्तम उत्पादनासाठी ही सर्वात पोषक असल्याने हिला 'कापसाची काळी मृदा' म्हटले जाते.
•
कारण (R) सत्य आहे व अचूक स्पष्टीकरण आहे: ही मृदा स्थानिक जागीच मूळ खडकाच्या विदारणाने तयार झालेली अवशिष्ट मृदा (Residual Soil / In-situ) आहे. ज्वालामुखीच्या लाव्हापासून बनलेल्या बेसाल्ट खडकातील लोह, मॅग्नेशियम आणि टिटॅनिफेरस मॅग्नेटाइटच्या विघटनामुळे या मातीला गडद काळा रंग प्राप्त होतो. तसेच यात 'माँटमोरिलोनाइट' या चिकणमातीच्या खनिजामुळे ओलावा टिकवून ठेवण्याची प्रचंड क्षमता (High Moisture Retention) असते.
MPSC परीक्षा टीप
परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट
रेगुर मृदेचे रासायनिक गुणधर्म: यात लोह, चुनखडी, कॅल्शियम, पोटॅश आणि ॲल्युमिनियमचे प्रमाण भरपूर असते; परंतु नायट्रोजन, फॉस्फरस आणि सेंद्रिय द्रव्यांची (ह्युमस) कमतरता असते. कोरड्या हंगामात या मातीला मोठ्या भेगा पडतात (Self-ploughing soil).
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
The correct answer is Option 1 (Both (A) and (R) are true and (R) is the correct explanation of (A)).
Detailed Pedological Analysis:
•
Assertion (A) is true: Black regur soil covers roughly 75-80% of the Maharashtra plateau, dominating the valleys of the Godavari, Bhima, Krishna, and Tapi rivers.
•
Reason (R) is true and correctly explains (A): It is a classic zonal, residual soil (in-situ) formed directly by the chemical decomposition of basic basalt rock. Its black coloration derives from titaniferous magnetite and colloidal hydrated iron silicates.
•
Dominated by the clay mineral montmorillonite, it swells when wet and shrinks upon drying, producing wide desiccation cracks ('self-ploughing' mechanism) with exceptional moisture retention.
MPSC EXAM TIP
High-Yield Exam Strategy Tip
Regur soil is rich in iron, lime, calcium, magnesium, and potash, but is characteristically deficient in nitrogen, phosphorus, and organic matter (humus).