पर्यावरण व परिसंस्था शास्त्राशी (Ecology) संबंधित खालील विधानांचा विचार करा: (अ) एखाद्या प्रजातीला जगण्यासाठी, अन्नासाठी आणि पुनरुत्पादनासाठी आवश्यक असणाऱ्या सर्व भौतिक, रासायनिक व जैविक घटकांच्या कार्यात्मक भूमिकेस **'इकोलॉजिकल निक' (Ecological Niche)** म्हणतात. (ब) दोन भिन्न परिसंस्था किंवा जैवसमुदायांमधील संक्रमण क्षेत्राला (Transition zone) **'इकोटोन' (Ecotone)** असे संबोधले जाते. (क) आर्क्टिक ध्रुवीय प्रदेशात आढळणाऱ्या अतिशीत, वृक्षहीन गवताळ व शेवाळयुक्त बायोम प्रदेशाला **'टुंड्रा' (Tundra)** म्हणतात. (ड) **बायोम (Biome)** हा एका विशिष्ट हवामान आणि अनुकूलित सजीवांनी बनलेला परिसंस्थेपेक्षा अधिक व्यापक, प्रादेशिक भूप्रदेश असतो. वरीलपैकी कोणती विधाने **बरोबर** आहेत?
EN
Consider the following statements regarding ecological concepts and biomes:
(a) All the physical, chemical, and biological factors and functional roles that a species requires to survive, feed, and reproduce constitute its **ecological niche**.
(b) The transitional junction zone between two distinct ecological communities or ecosystems is known as an **ecotone**.
(c) The cold, treeless high-latitude subarctic/arctic ecological biome characterized by permafrost, mosses, and lichens is termed **tundra**.
(d) A **biome** is a large-scale regional biotic unit characterized by a distinct climatic pattern and adapted flora and fauna, making it broader and more complex than an individual ecosystem.
Which of the statements given above are **correct**?
योग्य उत्तर सर्व विधाने बरोबर आहेत [(अ), (ब), (क) आणि (ड)] आहे.
मुख्य विश्लेषण:
•
विधान (अ) बरोबर: 'इकोलॉजिकल निक' (Ecological Niche) म्हणजे केवळ प्रजातीचे राहण्याचे ठिकाण नव्हे, तर परिसंस्थेतील तिची कार्यात्मक भूमिका, स्त्रोतांचा वापर आणि सहनशीलतेची कक्षा होय (संकल्पना: जोसेफ ग्रिनेल / चार्ल्स एल्टन).
•
विधान (ब) बरोबर: दोन भिन्न परिसंस्थांच्या (उदा. जंगल व गवताळ प्रदेश, किंवा जमीन व जल परिसंस्था) सीमावर्ती संक्रमण क्षेत्राला 'इकोटोन' (Ecotone) म्हणतात. येथे 'एज इफेक्ट' (Edge effect) मुळे प्रजातींची विविधता अधिक आढळते.
•
विधान (क) बरोबर: आर्क्टिक व अल्पाइन प्रदेशात आढळणाऱ्या अतिथंड, कायम गोठलेली जमीन (Permafrost) असणाऱ्या आणि वनस्पतींच्या दृष्टीने शेवाळ व लायकेन्सचे प्राबल्य असणाऱ्या परिसंस्थेला टुंड्रा (Tundra) बायोम म्हणतात.
•
विधान (ड) बरोबर: बायोम ही परिसंस्थेपेक्षा व्यापक भौगोलिक संकल्पना असून ती विशिष्ट तापमान आणि पर्जन्यमानानुसार ठरते (उदा. वाळवंट बायोम, उष्णकटिबंधीय वर्षावन बायोम).
MPSC परीक्षा टीप
परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट
पर्यावरणीय संकल्पनांचे स्मरण ठेवा:
•
Habitat: सजीवाचा पत्ता (Address)
•
Niche: सजीवाचा व्यवसाय / कार्य (Profession / Functional role)
•
Ecotone: दोन परिसंस्थांचा संगम (Transition zone) - येथे प्रजाती विविधता जास्त असते!
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
The correct answer is All statements are correct [(a), (b), (c) and (d)].
Key Analysis:
•
Statement (a) is correct: An ecological niche is the unique functional role, resource utilization envelope, and structural position that a species occupies in an ecosystem (often summarized: *Habitat is an organism's address; niche is its profession*).
•
Statement (b) is correct: An ecotone is a zone of junction or transition between two or more diverse ecosystems (e.g., mangrove forest between terrestrial and marine biomes, marshland between river and dryland). It exhibits high species richness known as the *edge effect*.
•
Statement (c) is correct: Tundra represents high-latitude northern polar regional biomes dominated by subsoil permafrost, dwarf shrubs, mosses, and lichens under freezing winds.
•
Statement (d) is correct: A biome is a major regional ecological community primarily determined by climate (mean annual precipitation and mean annual temperature), larger and encompassing multiple micro-ecosystems.
MPSC EXAM TIP
High-Yield Exam Strategy Tip
Key ecological terminology:
•
Ecological Niche: Functional role & resource utilization range
•
Ecotone: Tension/transitional boundary between biomes exhibiting edge effect
•
Hierarchy: Organism $\rightarrow$ Population $\rightarrow$ Community $\rightarrow$ Ecosystem $\rightarrow$ Biome $\rightarrow$ Biosphere!