१५ व्या वित्त आयोगाच्या (15th Finance Commission - अध्यक्ष: एन. के. सिंग) शिफारशींसंदर्भात खालील विधाने विचारात घ्या: (१) राज्याराज्यांमधील कर महसुलाच्या वाटपामध्ये (Horizontal Devolution) 'लोकसंख्याशास्त्रीय कामगिरीला' (Demographic Performance) सर्वाधिक भारांश (Weightage) देण्यात आला आहे. (२) आयोगाने प्रादेशिक भाषांमधील ऑनलाइन शिक्षण आणि व्यावसायिक अभ्यासक्रम विकसित करण्यासाठी राज्यांना स्वतंत्र अनुदान देण्याची शिफारस केली. वरीलपैकी कोणते/कोणती विधान/विधाने सत्य आहे/आहेत?
EN
Consider the following statements regarding the recommendations of the Fifteenth Finance Commission (Chaired by N.K. Singh):
(1) In the horizontal devolution formula among states, 'Demographic Performance' was assigned the highest weightage.
(2) The Commission recommended dedicated grants for online learning and the development of professional courses in regional languages.
Which among the above statements is/are correct?
योग्य उत्तर पर्याय (2) म्हणजेच 'केवळ (२)' हे आहे.
विश्लेषण:
•
विधान (१) चूक आहे: १५ व्या वित्त आयोगाने क्षितीजसमांतर कर वाटपात (Horizontal Devolution) सर्वाधिक भारांश 'उत्पन्नातील अंतर' (Income Distance) या निकषाला ४५% दिला आहे. 'लोकसंख्याशास्त्रीय कामगिरी' (Demographic Performance - टीएफआर कमी करणाऱ्या राज्यांचे कौतुक) या निकषाला केवळ १२.५% भारांश देण्यात आला आहे.
•
१५ व्या वित्त आयोगाचे निकष व भारांश:
१.
उत्पन्नातील अंतर (Income Distance): ४५%
२.
क्षेत्रफळ (Area): १५%
३.
२०११ ची लोकसंख्या (Population 2011): १५%
४.
लोकसंख्याशास्त्रीय कामगिरी (Demographic Performance): १२.५%
५.
वन व पर्यावरण (Forest & Ecology): १०%
६.
कर प्रयत्न (Tax Effort): २.५%
•
विधान (२) बरोबर आहे: १५ व्या वित्त आयोगाने उच्च शिक्षण व शालेय शिक्षणात डिजिटल क्रांतीसाठी आणि स्थानिक प्रादेशिक भाषांमध्ये व्यावसायिक अभ्यासक्रम (Engineering, Medicine) उपलब्ध करून देण्यासाठी विशेष अनुदान देण्याची शिफारस केली होती.
इतर पर्यायांचे विश्लेषण:
•
विधान (१) असत्य असल्याने पर्याय (1) आणि (3) बाद होतात.
MPSC परीक्षा टीप
परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट
१५ व्या वित्त आयोगाने केंद्राच्या विभाज्य कर महसुलातून राज्यांना द्यावयाचा एकूण वाटा ४१% निश्चित केला होता (१४ व्या आयोगाचा वाटा ४२% होता, जम्मू-काश्मीर आणि लडाख या नव्या केंद्रशासित प्रदेशांसाठी १% कमी करण्यात आला).
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
The correct answer is Option (2), i.e., '2 only'.
Analysis:
•
Statement (1) is incorrect: Under the 15th Finance Commission's horizontal devolution formula, the single highest weightage was accorded to 'Income Distance' (45%), NOT Demographic Performance. 'Demographic Performance' (rewarding states that controlled fertility rates based on 1971–2011 metrics) carried a weightage of 12.5%.
•
15th FC Horizontal Criteria:
1.
Income Distance: 45%
2.
Area: 15%
3.
Population (2011 Census): 15%
4.
Demographic Performance: 12.5%
5.
Forest and Ecology: 10%
6.
Tax & Fiscal Effort: 2.5%
•
Statement (2) is correct: The Commission explicitly recommended state-specific performance grants for technology-enabled learning and curriculum translation into regional languages.
Distractor Analysis:
•
Because Statement (1) is statistically flawed, Options (1) and (3) are eliminated.
MPSC EXAM TIP
High-Yield Exam Strategy Tip
The 15th Finance Commission retained vertical devolution to States at 41% (reduced by 1% from the 14th FC's 42% to accommodate the newly formed UTs of Jammu & Kashmir and Ladakh).