योग्य उत्तर दोन्ही (अ) आणि (ब) (पर्याय ३) आहे.
सविस्तर विश्लेषण:
1.
विधान (अ) बरोबर आहे:
•
भारतीय शेतीवर लोकसंख्येचा प्रचंड भार आहे. छोट्या तुकड्यांवर कुटुंबातील सर्व सदस्य शेती करताना दिसतात, परंतु त्यापैकी काहींना शेतीतून काढून दुसऱ्या कामात लावले तरी एकूण कृषी उत्पादनात घट होत नाही.
•
या अतिरिक्त कामगारांची सीमांत उत्पादकता (Marginal Productivity) शून्य किंवा नगण्य असते. यालाच प्रच्छन्न किंवा छुपी बेरोजगारी (Disguised Unemployment) म्हणतात.
2.
विधान (ब) बरोबर आहे:
•
कृषीपूरक व कृषी-प्रक्रिया उद्योग (Agro-processing industries) हे शेतीच्या हंगामावर अवलंबून असतात.
•
उदाहरणार्थ, महाराष्ट्रातील साखर कारखाने केवळ ऊस तोडणीच्या हंगामात (नोव्हेंबर ते मार्च/एप्रिल) सुमारे ५ ते ६ महिने चालतात. उरलेले ५-६ महिने हे कारखाने बंद असल्याने त्यातील कामगार हंगामी बेरोजगार (Seasonally Unemployed) राहतात.
MPSC ग्रामीण बेरोजगारीवर प्रश्न विचारताना लक्षात ठेवा: शेती क्षेत्रात प्रच्छन्न आणि हंगामी या दोन्ही प्रकारची बेरोजगारी मुबलक प्रमाणात आढळते.
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
The correct answer is Both (A) and (B) (Option 3).
Detailed Analysis:
1.
Statement (A) is correct:
•
Severe demographic pressure on limited arable land forces entire rural families to engage in farming plots where fewer hands are strictly required.
•
Because surplus agricultural laborers contribute zero marginal physical product to total output, they are chronically engaged in disguised unemployment.
2.
Statement (B) is correct:
•
Agro-processing industries operate seasonally depending on crop harvests.
•
For example, sugar mills in Maharashtra crush sugarcane for approximately 150-180 days (November to April). During off-season months, mill hands and harvest transporters face seasonal unemployment.
Key MPSC takeaway: Rural India suffers intensely from a dual burden of disguised unemployment on farms and seasonal unemployment across agro-industrial processing chains.
