🎯
लक्ष्य परीक्षा
संयुक्त गट-ब, क व राज्यसेवा
⏱️
अपेक्षित वेळ
३० ते ४५ सेकंद
⚖️
गुणदान पद्धत
+१ गुण | -०.२५ निगेटिव्ह
📊
काठिण्य पातळी
मध्यम (७४% अचूकता)
मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिका (PYP चाचण्या) MPSC Rajyaseva Prelims 2025 CSAT Paper-II 2025 MEDIUM

खालील उतारा काळजीपूर्वक वाचा आणि त्यावर आधारित विचारलेल्या प्रश्नाचे (प्र. ६ ते १०) योग्य उत्तर निवडा: स्थलांतरामुळे ज्या अनेक समस्या निर्माण होतात, त्यातील 'बुद्धीवंतांचे स्थलांतर' ही एक गंभीर समस्या आहे. बुद्धीवंतांच्या स्थलांतराचा गरीब, अविकसित देशांना मोठा फटका बसतो व श्रीमंत, विकसित देशांना मोठ्या प्रमाणात फायदा होतो. गरीब, अविकसित देश सामाजिक बांधिलकीचा विचार करून, शैक्षणिक सुविधा गरिबांनाही उपलब्ध व्हाव्यात, म्हणून शिक्षण अतिशय स्वस्त राहील, याची काळजी घेतात. म्हणजेच तज्ञांच्या शिक्षणावर समाज मोठ्या प्रमाणात खर्च करतो. तंत्रज्ञ, शास्त्रज्ञ, अभियंते, वैद्यकीय व्यावसायिक यांच्या शिक्षणावर गरीब देश समाजाची गरज म्हणून खूप मोठा खर्च करतात. परंतु पदवी मिळाल्याबरोबर हे तंत्रज्ञ, शास्त्रज्ञ, अभियंते, वैद्यकीय व्यावसायिक जास्त पगाराच्या आशेने व जास्त चांगले काम करण्याची संधी व सुविधांमुळे श्रीमंत, विकसित देशाकडे धाव घेतात. वैयक्तिक, व्यक्तीचा विचार केला असता, हा निर्णय योग्य म्हणता येईल. परंतु ज्या समाजाने त्यांना जवळजवळ फुकट शिक्षण देऊन तंत्रज्ञ बनविले, त्या समाजाची कोणतीही सेवा न करता ते विकसित देशांत स्वतःच्या फायद्यासाठी स्थलांतर करतात. त्यामुळे अविकसित देशांचे मोठे नुकसान होते व विकसित देशांना तंत्रज्ञ बनविण्यावर कोणताही खर्च न करता तयार तंत्रज्ञ मिळतात. त्यामुळे त्यांची विकासाची गती अधिक वेगवान होते. याउलट, ज्या गरीब देशांनी या तंत्रज्ञ निर्मितीसाठी भांडवल गुंतवणूक केलेली असते, त्यांना या तंत्रज्ञांच्या कौशल्याचा फायदा होत नाही व त्यामुळे देशाच्या विकासाचा वेग मंदावतो.

उदा. भारतातून अनेक वैद्यक व्याबसायिक अतिशय स्वस्त दरात शिक्षण घेऊन इंग्लंड-अमेरीकेत जातात. त्यांच्या वैद्यकीय ज्ञानाचा फायदा तेथील समाजाला होतो. परंतु आपल्या देशातील अनेक गरीब, खेडुतांना वैद्यकीय सेवेपासून वंचित राहावे लागते. इंग्लंडमधील सार्वजनिक वैद्यकीय सेवेत इतके भारतीय वैद्यकीय व्यावसायिक आहेत, की ते जर भारतात परत आले, तर इंग्लंडमधील सार्वजनिक वैद्यकीय सेवा कोलमडून पडेल. तसेच, असे तंत्रज्ञ व शास्त्रज्ञ भारतातून अमेरिकेत इतक्या मोठ्या प्रमाणावर गेले आहेत, की तेवढे तंत्रज्ञ व शास्त्रज्ञ उपलब्ध होण्यासाठी अमेरिकेला अशा कित्येक शैक्षणिक संस्था स्थापाव्या लागतील. ते करण्याऐवजी, अशा तंत्रज्ञ व शास्त्रज्ञांना जास्त पगार व उत्तम सुविधा देऊन आकर्षित करण्याचा विकसित देश प्रयत्न करतात. हा अविकसित देशांवर एक प्रकारचा अन्यायच आहे.

बुद्धीवंतांच्या स्थलांतराचा काही विशिष्ट परिस्थितीत मात्र दोन्ही समाजांना फायदाच होतो. एखाद्या देशात तंत्रज्ञांचा पुरवठा तेथील विकासाची पातळी व त्यामुळे उत्पन्न झालेली व्यावसायिक संधी व मागणी याहून जास्त असतो, तेव्हा त्या तंत्रज्ञांना त्यांच्या देशात व्यवसायाची पुरेशी संधी उपलब्ध होण्याची शक्यता कमी असते व त्यांच्या व्यावसायिक विकासाला वाव मिळत नाही. असे तंत्रज्ञ जेव्हा स्थलांतर करतात, तेव्हा त्यांचा वैयक्तिक फायदा तर होतोच, परंतु दोन्ही समाजाचाही फायदा होतो. कारण या स्थलांतराने त्यांच्या जन्मभूमीतील बेकारीची समस्या सोडविण्यास मदत होते. तसेच, ज्या देशात ते स्थलांतर करतात, त्या देशातील विकासाच्या गतीची गरज भागविली जाते. या स्थलांतरामुळे त्याच्या जन्मभूमीत मौल्यवान परकीय चलनही उपलब्ध होते. या दोहोंचा जागतिक पातळीवर विकासाची गती वाढविण्यासाठी उपयोग होतो. बुद्धीवंतांचे स्थलांतर हे कशा प्रकारे होते ?
अ. अविकसित देशाकडून विकसित देशाकडे.
ब. विकसनशील देशाकडून विकसित देशाकडे.
क. अविकसित देशाकडून अविकसित देशाकडे.
ड. विकसित देशाकडून अविकसित देशाकडे.

EN Read the following passage carefully and answer the question (Q. 6 to 10): Brain drain is one of the major among several problems created due to migration. Due to brain drain poor and developing countries suffer while rich and developed countries get undue benefit. Due to social commitment and to make educational facilities available to poor people, education in developing countries is very cheap. This means society makes considerable investment to produce trained man power. To meet the need of the society poor countries spend a lot of money on producing technicians, scientists, engineers and medical graduates. Unfortunately, immediately after getting degrees, these technicians, scientists, engineers and medical graduates, due to higher wages and better living and working conditions, migrate to rich and developed countries. From the point of view of individual interest, this probably could be a correct decision. However, the society which provided them education almost free to become technicians is not served by them at all, and to serve self interest they migrate to other countries. Developing countries, therefore, suffer immensely and the developed countries get trained man power without spending a paisa on their training. Tempo of development of the developed countries is further increased. On the other hand, poor countries, who invest huge capital in producing technicians do not get any benefit of their skills and tempo of development of the poor countries slackens.

For example, many medical graduates from India after getting education at nominal cost, migrate to the developed countries like United Kingdom or U.S.A. Those societies get the benefit of their knowledge. But poor villagers in India are deprived of efficient medical service. There are so many Indian medical graduates in the public medical service in United Kingdom, that if they come back to India, the medical service in United Kingdom might collapse. Similarly, so many technicians and scientists in India have gone or are going to U.S.A. that to produce so many scientists and technicians, U.S.A. will have to set up several educational and training institutions. Instead of doing that, the developed countries try to attract scientists and technicians, trained in poor countries by giving them fat salaries and better working conditions. In a sense, this is a type of injustice done to the developing countries.

In some peculiar circumstances, brain drain helps both the societies. In some countries, trained man power is more in relation to level of economic development, employment opportunities created and demand for trained man power. Technicians, thus are not likely to get enough job opportunities in their country and their professional career suffers. When such surplus trained man power migrates, not only individuals get benefit but both the societies also are benefited. Their migration helps in solving the problem of unemployment in their native country. At the same time, need of the increased tempo of economic development of the receiving region also is met. Because of migration the sending country also gets valuable foreign exchange. At the global level, both these help in increasing the tempo of economic development. How does the brain drain take place ?
a. From underdeveloped country to developed country.
b. From developing country to developed country.
c. From underdeveloped country to underdeveloped country.
d. From developed country to underdeveloped country.
💡 स्वतः सोडवून पहा: खालील पर्यायांपैकी अचूक उत्तर निवडा:
A
फक्त अ
Only a
B
फक्त अ आणि ब
Only a and b
C
फक्त अ आणि ड
Only a and d
D
फक्त ब, क आणि ड
Only b, c and d
जाहिरात • ADVERTISEMENT
verified योग्य उत्तर: पर्याय (2) - सविस्तर स्पष्टीकरण

योग्य उत्तर: पर्याय (2) फक्त अ आणि ब

सविस्तर स्पष्टीकरण:

• उताऱ्यातील प्रवाह:
• उताऱ्याच्या पहिल्याच परिच्छेदात स्पष्टपणे नमूद केले आहे:
• *"बुद्धीवंतांच्या स्थलांतराचा गरीब, अविकसित देशांना मोठा फटका बसतो व श्रीमंत, विकसित देशांना मोठ्या प्रमाणात फायदा होतो... पदवी मिळाल्याबरोबर हे तंत्रज्ञ... श्रीमंत, विकसित देशाकडे धाव घेतात."*
• इंग्रजी उताऱ्यात *"poor and developing countries"* कडून *"rich and developed countries"* कडे बुद्धीवंत स्थलांतरित होतात असे म्हटले आहे.
• म्हणजेच स्थलांतर हे अविकसित देशाकडून विकसित देशाकडे (अ) आणि विकसनशील देशाकडून विकसित देशाकडे (ब) होते.
• कधीही विकसित देशाकडून अविकसित देशाकडे बुद्धीवंतांचे स्थलांतर होत नाही.
💡 MPSC परीक्षा टीप परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट

दिशादर्शक विधाने (Directional Flow):

• बुद्धीवंतांचे स्थलांतर (Brain Drain) नेहमी आर्थिकदृष्ट्या कमी उत्पन्न असणाऱ्या देशांकडून उच्च उत्पन्न व चांगल्या सुविधा देणाऱ्या देशांकडे घडते.
translate English Explanation / स्पष्टीकरण:

Correct Answer: Option (2) Only a and b

Detailed Explanation:

• Direction of Brain Drain:
• The passage explicitly identifies the migration stream:
• *"Due to brain drain poor and developing countries suffer while rich and developed countries get undue benefit... migrate to rich and developed countries."*
• Brain drain fundamentally flows from underdeveloped (a) and developing (b) economies toward affluent, developed destinations.
• Reverse flows (developed to underdeveloped) do not characterize the brain drain phenomenon described in the text.
• Conclusion: Only a and b are valid.
💡 MPSC परीक्षा टीप परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट

CSAT Reading Skill:

• Pay attention to terminology variations across bilingual passages (e.g., "गरीब, अविकसित" matching "poor and developing countries").
format_list_bulleted पर्यायनिहाय सविस्तर विश्लेषण (Option Elimination Analysis)
✗ पर्याय (1) फक्त अ (अयोग्य): हा पर्याय संबंधित नियमांनुसार किंवा ऐतिहासिक/वैज्ञानिक तथ्यांनुसार लागू होत नाही (अयोग्य पर्याय).
✓ पर्याय (2) फक्त अ आणि ब (अचूक उत्तर): योग्य उत्तर:** पर्याय (2) फक्त अ आणि ब
⚠️ पर्याय (3) फक्त अ आणि ड (फसवणारा पर्याय - Distractor): हा पर्याय सामान्यतः परीक्षेत विद्यार्थ्यांना संभ्रमात टाकण्यासाठी दिला जातो. संबंधित संकल्पनेशी अंशतः साधर्म्य वाटले तरी या प्रश्नाच्या संदर्भात हा पर्याय अयोग्य ठरतो.
✗ पर्याय (4) फक्त ब, क आणि ड (अयोग्य): हा पर्याय संबंधित नियमांनुसार किंवा ऐतिहासिक/वैज्ञानिक तथ्यांनुसार लागू होत नाही (अयोग्य पर्याय).
💡 विद्यार्थी कुठे चुकतात? (Common Student Mistake):
प्रश्नातील नकारात्मक शब्द (उदा. 'नाही', 'अयोग्य', 'केवळ', 'सर्व बरोबर') घाईगडबडीत नीट न वाचल्यामुळे अनेक विद्यार्थी चुकीचा पर्याय निवडतात. प्रश्न काळजीपूर्वक वाचूनच अंतिम उत्तर निश्चित करावे.
assignment 🎯 या अभ्यास घटकावरील विशेष टेस्ट सिरीज (Topic-Specific Test Series)

'MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०२५ (CSAT) पेपर-२' या घटकावरील आपली तयारी तपासण्यासाठी खालील मोफत टेस्ट सोडवून पहा. टेस्ट पूर्ण झाल्यावर लगेच आपले गुण व ऑल-महाराष्ट्र रँक तपासा.

🎯 घटक चाचणी मोफत टेस्ट
राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०२५ (CSAT-२)
quiz 80 प्रश्न timer 120 मिनिटे military_tech 200 गुण
📚 विषय चाचणी मोफत टेस्ट
MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०२५ (GS) पेपर-१ (दि. ०९ नोव्हेंबर, २०२५)
quiz 100 प्रश्न timer 120 मिनिटे military_tech 200 गुण
📚 विषय चाचणी मोफत टेस्ट
MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०२४ (GS) पेपर-१ (दि. ०१ डिसेंबर, २०२४)
quiz 100 प्रश्न timer 120 मिनिटे military_tech 200 गुण
📚 विषय चाचणी मोफत टेस्ट
MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०२३ (GS) पेपर-१ (दि. ०४ जून, २०२३)
quiz 100 प्रश्न timer 120 मिनिटे military_tech 200 गुण
menu_book घटक संकल्पना व स्मरण मुद्दे: MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०२५ (CSAT) पेपर-२

MPSC संयुक्त गट-ब (PSI, STI, ASO), संयुक्त गट-क आणि राज्यसेवा पूर्व व मुख्य परीक्षेमध्ये 'MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०२५ (CSAT) पेपर-२' या घटकावर सातत्याने संकल्पनाधारित व तथ्यात्मक प्रश्न विचारले जातात. या घटकाचा सखोल अभ्यास केल्यास परीक्षेत हक्काचे गुण मिळवणे शक्य होते.

क्र. परीक्षेसाठी महत्त्वाचे स्मरण मुद्दे व संकल्पना (High-Yield Facts)
1 परीक्षेतील अभ्यासक्रम: मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिका (PYP चाचण्या) विषयांतर्गत 'MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०२५ (CSAT) पेपर-२' हा अत्यंत महत्त्वपूर्ण पायाभूत अभ्यास घटक आहे.
2 तथ्य व संकल्पनांची सांगड: या घटकातील व्याख्या, मूलभूत तत्त्वे, कलमे, कायदे किंवा नियमांची अचूक माहिती असणे अनिवार्य आहे.
3 मागील वर्षांचे विश्लेषण (PYQ Trend): मागील वर्षांमधील MPSC प्रश्नपत्रिकांचे विश्लेषण केल्यास या घटकावर थेट आणि विधानात्मक प्रश्न नियमित विचारलेले आढळतात.
4 वेळ व्यवस्थापन: अशा स्वरूपाचे वस्तुनिष्ठ बहुपर्यायी प्रश्न सोडवण्यासाठी सरासरी ३० ते ४५ सेकंदांचा वेळ पुरेसा ठरतो.
5 उजळणी रणनीती: परीक्षेच्या अंतिम टप्प्यात या घटकातील महत्त्वाचे अपवाद, कालरेषा व स्मरण तक्त्यांची नियमित उजळणी करावी.
📊 MPSC परीक्षेतील गुणभार विश्लेषण: मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिका (PYP चाचण्या) विषयातील 'MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०२५ (CSAT) पेपर-२' या घटकावर MPSC संयुक्त पूर्व व मुख्य परीक्षेत दरवर्षी किमान १ ते २ प्रश्न निश्चित विचारले जातात.

stars परीक्षेसाठी महत्त्वाचे ५ सुवर्ण निष्कर्ष (Key Exam Takeaways)

help_outline वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (Frequently Asked Questions)
हा प्रश्न MPSC च्या कोणत्या परीक्षांसाठी उपयुक्त आहे? expand_more
हा प्रश्न MPSC संयुक्त पूर्व परीक्षा (गट-ब व गट-क), राज्यसेवा पूर्व व मुख्य परीक्षा, तसेच पोलीस भरती, तलाठी व सर्व महाराष्ट्र स्पर्धा परीक्षांसाठी अत्यंत उपयुक्त आहे.
'MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०२५ (CSAT) पेपर-२' या घटकाची तयारी कशी करावी? expand_more
या घटकाची तयारी करताना प्रथम मूलभूत पाठ्यपुस्तके (स्टेट बोर्ड / संदर्भ पुस्तके) वाचावीत, त्यानंतर मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिका (PYQs) सोडवाव्यात आणि सराव चाचण्यांद्वारे वेळेचे नियोजन साधावे.
MPSC परीक्षेत या विषयाचे गुणदान व काठिण्य पातळी कशी असते? expand_more
MPSC पूर्व परीक्षेत सामान्यतः प्रत्येक प्रश्नाला १ गुण असतो आणि चुकीच्या उत्तरासाठी ०.२५ गुण (१/४) वजा केले जातात. या घटकातील प्रश्नांची काठिण्य पातळी मध्यम ते उच्च स्वरूपाची असते.
quiz याच घटकावरील आणखी महत्त्वाचे सराव प्रश्न (Practice Related Questions)
जाहिरात • ADVERTISEMENT
💬 या प्रश्नाबाबत काही शंका आहे का?
आमच्या MPSC शिक्षक व विषय तज्ञांशी थेट व्हॉट्सअॅपवर चर्चा करा.
व्हॉट्सअॅपवर शंका विचारा 💬
📄 MPSC मागील वर्षांच्या अधिकृत प्रश्नपत्रिका व आन्सर की डाऊनलोड करा:

२००२ ते २०२६ पर्यंतच्या सर्व संयुक्त गट-ब, गट-क व राज्यसेवा प्रश्नपत्रिका PDF मोफत उपलब्ध.

सर्व प्रश्नपत्रिका PDF → Combine Study Guide →