🎯
लक्ष्य परीक्षा
संयुक्त गट-ब, क व राज्यसेवा
⏱️
अपेक्षित वेळ
३० ते ४५ सेकंद
⚖️
गुणदान पद्धत
+१ गुण | -०.२५ निगेटिव्ह
📊
काठिण्य पातळी
मध्यम (७४% अचूकता)
मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिका (PYP चाचण्या) MPSC Rajyaseva Prelims 2025 CSAT Paper-II 2025 MEDIUM

खालील उतारा काळजीपूर्वक वाचा आणि त्यावर आधारित विचारलेल्या प्रश्नाचे (प्र. ११ ते १५) योग्य उत्तर निवडा: एकविसाव्या शतकात पर्यावरणाचा प्रश्न काय स्वरूपात असेल ? हा विचार करणे, एकतर अगदी सोप आहे किंवा अतिशय अवघड आहे. हे वाक्य विरोधाभासाचे उत्तम उदाहरण आहे, असे आपल्याला वाटेल. पण ते पूर्ण विचारांती लिहिलेलं वाक्य आहे. पर्यावरणचा प्रश्न हा तसा मानवसापेक्ष आहे, म्हणजे तो आपल्याला वाटतो, म्हणून आहे. पृथ्वीचा इतिहास बघितला तर मी काय म्हणतो, हे लक्षात येईल. पृथ्वीचे जे अनेक कालखंड होते, त्यामध्ये लक्षावधी वर्षे नांदणारे सजीव निर्माण होत होते. ते प्राणी कोट्यावधी वर्षे पृथ्वीवर नांदत होते आणि कालांतराने नष्ट होत होते. अगदी सुरवातीच्या काळात हे सजीव सागरात वाढत होते. क्रिटेशियस कालखंडात सजीव हळूहळू जमिनीवर आले. त्यांची शरीर रचना जटील बनत गेली. या काळात ट्रायलोबाईट नावाचे काही प्राणी होते. त्या प्राण्यांना भरपूर सागरतळ उपलब्ध होता. पण काही कोटी वर्षे पृथ्वीवर वावरल्यानंतर, हे प्राणी नामशेष झाले. एवढेच नव्हे तर, त्यांच्या बरोबरचे इतर बरेच सजीवही नाहीसे झाले.

यानंतरच्या काळात ही, बरेच प्राणी नाहीसे झालेले पहावयास मिळते. डायनोसॉर वर्गीय प्राण्यांनी जवळजवळ 16 कोटी वर्षे पृथ्वीवर निरंकुश सत्ता गाजवली, असे म्हणता येईल. आज ते अस्तित्वात नाहीत. एवढेच नव्हे तर, त्या काळातील अनेक वनस्पतीही आज अस्तित्वात नाहीत. यानंतरच्या काळात मॅस्टेडॉन, खडगदंती इत्यादी प्राणीही नामशेष झाले. ते प्राणी तर पृथ्वीवर मानव अस्तित्वात आल्यानंतरच्या काळातही अस्तित्वात होते. मात्र त्यांचा नामशेष होण्यासाठी मानव कारणीभूत ठरलेला नाही, हे लक्षात ठेवायला हवे. मात्र हे सर्व सजीव नामशेष झाले, ते त्या काळातील पर्यावरणाचा समतोल ढासळल्यामूळे, हे सर्वजण मान्य करतात. म्हणजे विशिष्ट परिस्थितीत कोणत्या तरी नैसर्गिक कारणाने पर्यावरणातील आदर्श परिस्थितीत एकाएकी बदल होवून बरेच प्राणी नाहीसे झालेले दिसतात. हे बरेचदा घडलेले आहे. हिमयुगानंतर काही वेळा प्राण्यांच्या किंवा सजीवांच्या नव्या जाती, निर्माण झाल्या, असे आढळून येते. त्याचप्रमाणे ज्वालामुखी, भूकंप, यानंतर स्थानिक पर्यावरणात बदल घडून स्थानिक परिस्थिती बदलल्याची उदाहरणे दिसतात.

पर्यावरणाचा एक प्रश्न गेल्या शंभर वर्षातला म्हणजे औद्योगिक क्रांतीनंतरचा आहे. औद्योगिक क्रांतीमुळे आपण निसर्गाची लूट करू शकतो, हे गेल्या शंभर वर्षात आपल्या लक्षात आले. पहिल्या आणि दुसऱ्या महायुद्धात आपल्याला अनेक गोष्टीची प्रचंड मोठ्या प्रमाणात गरज भासली. या बरोबरच वैद्यकिय ज्ञानही वाढले. लोकसंख्येला तोंड द्यायचे तर जंगलतोड अनिवार्य होती. शहरे व खेडी पसरली. यामुळे जंगलाचा -हास झाला. हे आता सर्वच पर्यावरण अभ्यासकांना माहीत आहे.

आपण पूर्वीचे दाखले घेतो, त्यात वाढती संख्या हे प्रजाती विनाशाचं कारण गृहीत धरले जाते. पण कुठेही इतक्या झपाट्याने म्हणजे मानव जात ज्या झपाट्याने वाढली आहे, त्या झपाटयाने प्राणीजात वाढल्याचे उदाहरण नाही. दूसरी गोष्ट म्हणजे या प्राणिजातींनी वातावरण प्रदूषित करून पर्यावरणाचा प्रश्न निर्माण केल्याचेही दाखले अजून मिळालेले नाहीत. याउलट निसर्गात 'जगा आणि जगू दया' हेच तत्व वाढलेले दिसते. कारण नैसर्गिक अवस्थेतले प्राणी हे एका अन्नसाखळीतले दुवे असतात आणि त्यांची अन्न साठवायची पद्धत म्हणजे आपले भक्ष-जमू देणे त्याला सुखेनैव वाढू देणे. भक्ष्याच प्रमाण काही कारणांने कमी झाले तर, उदाहरण घ्यायचे तर, गवत कमी झाले तर निसर्गतःच हरणं व ससे कमी होतात. अशा परिस्थितीत त्यांच्यावर जगणारे पशुपक्षी आपले प्रजोत्पादन घटवतात, कमी करतात. तेंव्हा हे जूने दाखले आणि आपण करत असलेली पर्यावरणाची हानी यांच्यामध्ये तफावत आहे. हे लक्षात यायला हरकत नाही. या उताऱ्यावरून निसर्गात कोणते तत्व पाळलेले दिसून येते ?

EN Read the following passage carefully and answer the question (Q. 11 to 15): What will be the nature of the environmental issue in the 21st Century? It is either very easy or very difficult to think about this. This sentence may seem like a perfect example of a contradiction. But it is a sentence written with complete thought. The environmental issue is human-related, that is, it is because we feel it. If you look at the history of the earth, you will understand what I am saying. In the many periods of the earth, living things that lasted for millions of years were created. Those animals lived on the earth for billions of years and eventually disappeared. In the very beginning, these living things grew in the sea. In the Cretaceous period, living things gradually came to land. Their body structure became complex. During this period, there were some animals called trilobites. Those animals had plenty of seabed available. But after living on the earth for a few billion years, these animals became extinct. Not only this, many other living things along with them also disappeared.

In the following period, many animals have become extinct. It can be said that dinosaurs ruled the earth for almost 16 crore years. They do not exist today. Not only this, many plants of that time also do not exist today. In the following period, animals like mastodons, tusks etc. also became extinct. Those animals existed even after the existence of humans on earth. However, it should be remembered that humans were not the cause of their extinction. However, everyone agrees that all these living beings became extinct because the balance of the environment at that time was disturbed. That is, under certain circumstances, due to some natural cause, many animals suddenly change in the ideal conditions of the environment and become extinct. This has happened many times. It is found that new species of animals or living beings were created after the ice age. Similarly, there are examples of volcanic eruptions, earthquakes, and changes in the local environment after this.

One environmental Issue is from the last hundred years, that is, after the industrial revolution. In the last hundred years, we realized that we can plunder nature due to the industrial revolution. During the first and second world wars, we needed many things on a huge scale. Along with this, medical knowledge also increased. To cope with the population, deforestation was inevitable. Cities and villages spread. Due to this, the forest was degraded. This is now known to all environmentalists.

We take previous examples, in which increasing numbers are assumed to be the cause of species extinction. But nowhere is there an example of animal species growing so rapidly, that is, the rapid growth of the human race. Another thing is that there is no evidence yet that these animal species have created an environmental problem by polluting the environment. On the contrary, the principle of 'Live and let live' seems to have increased in nature. Because animals in their natural state are links in a food chain and their method of storing food is to let their prey live and grow happily. If the amount of prey decreases for some reason, for example, if there is less grass, then naturally deer and rabbits decrease. In such a situation, the animals and birds that live on them reduce their reproductive output. Then it is no problem to realize that there is a difference between these old examples and the environmental damage we are doing. What principal is found in this passage ?
💡 स्वतः सोडवून पहा: खालील पर्यायांपैकी अचूक उत्तर निवडा:
A
सुखेनैव वाढू नं दयावे
Growth should not be allowed with happiness to grow
B
जगा आणि जगू दया
Live and let live
C
पर्यावरण विकास
Environmental development
D
पाणी आडवा, पाण्याची बचत करा
Stop water, Save the water
जाहिरात • ADVERTISEMENT
verified योग्य उत्तर: पर्याय (2) - सविस्तर स्पष्टीकरण

योग्य उत्तर: पर्याय (2) जगा आणि जगू दया (Live and let live)

सविस्तर स्पष्टीकरण:

• उताऱ्यातील थेट संदर्भ:
• उताऱ्याच्या चौथ्या परिच्छेदात लेखक म्हणतात:
• *"याउलट निसर्गात 'जगा आणि जगू दया' हेच तत्व वाढलेले दिसते. कारण नैसर्गिक अवस्थेतले प्राणी हे एका अन्नसाखळीतले दुवे असतात आणि त्यांची अन्न साठवायची पद्धत म्हणजे आपले भक्ष्य जगू देणे, त्याला सुखेनैव वाढू देणे."*
• अन्नसाखळीतील नैसर्गिक संतुलनाचे वर्णन करताना लेखकाने हे तत्व स्पष्टपणे अधोरेखित केले आहे.
💡 MPSC परीक्षा टीप परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट

उताऱ्यातील गाभ्याचा विचार (Core Philosophy):

• लेखक मानवाच्या निसर्गावरील आक्रमक शोषणाची तुलना निसर्गातील स्वाभाविक 'जगा आणि जगू द्या' या संतुलनाच्या तत्त्वाशी करतो.
translate English Explanation / स्पष्टीकरण:

Correct Answer: Option (2) Live and let live

Detailed Explanation:

• Direct Passage Citation:
• The fourth paragraph explicitly asserts:
• *"On the contrary, the principle of 'Live and let live' seems to have increased in nature. Because animals in their natural state are links in a food chain..."*
• Nature regulates itself harmoniously without overexploiting its ecological prey base.
💡 MPSC EXAM TIP High-Yield Exam Strategy Tip

Philosophy of Ecosystem Balance:

• The concept of natural self-limitation in food webs is captured by the author through the aphorism "Live and let live".
format_list_bulleted पर्यायनिहाय सविस्तर विश्लेषण (Option Elimination Analysis)
✗ पर्याय (1) सुखेनैव वाढू नं दयावे (अयोग्य): हा पर्याय संबंधित नियमांनुसार किंवा ऐतिहासिक/वैज्ञानिक तथ्यांनुसार लागू होत नाही (अयोग्य पर्याय).
✓ पर्याय (2) जगा आणि जगू दया (अचूक उत्तर): योग्य उत्तर:** पर्याय (2) जगा आणि जगू दया (Live and let live)
⚠️ पर्याय (3) पर्यावरण विकास (फसवणारा पर्याय - Distractor): हा पर्याय सामान्यतः परीक्षेत विद्यार्थ्यांना संभ्रमात टाकण्यासाठी दिला जातो. संबंधित संकल्पनेशी अंशतः साधर्म्य वाटले तरी या प्रश्नाच्या संदर्भात हा पर्याय अयोग्य ठरतो.
✗ पर्याय (4) पाणी आडवा, पाण्याची बचत करा (अयोग्य): हा पर्याय संबंधित नियमांनुसार किंवा ऐतिहासिक/वैज्ञानिक तथ्यांनुसार लागू होत नाही (अयोग्य पर्याय).
💡 विद्यार्थी कुठे चुकतात? (Common Student Mistake):
प्रश्नातील नकारात्मक शब्द (उदा. 'नाही', 'अयोग्य', 'केवळ', 'सर्व बरोबर') घाईगडबडीत नीट न वाचल्यामुळे अनेक विद्यार्थी चुकीचा पर्याय निवडतात. प्रश्न काळजीपूर्वक वाचूनच अंतिम उत्तर निश्चित करावे.
assignment 🎯 या अभ्यास घटकावरील विशेष टेस्ट सिरीज (Topic-Specific Test Series)

'MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०२५ (CSAT) पेपर-२' या घटकावरील आपली तयारी तपासण्यासाठी खालील मोफत टेस्ट सोडवून पहा. टेस्ट पूर्ण झाल्यावर लगेच आपले गुण व ऑल-महाराष्ट्र रँक तपासा.

🎯 घटक चाचणी मोफत टेस्ट
राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०२५ (CSAT-२)
quiz 80 प्रश्न timer 120 मिनिटे military_tech 200 गुण
📚 विषय चाचणी मोफत टेस्ट
MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०२५ (GS) पेपर-१ (दि. ०९ नोव्हेंबर, २०२५)
quiz 100 प्रश्न timer 120 मिनिटे military_tech 200 गुण
📚 विषय चाचणी मोफत टेस्ट
MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०२४ (GS) पेपर-१ (दि. ०१ डिसेंबर, २०२४)
quiz 100 प्रश्न timer 120 मिनिटे military_tech 200 गुण
📚 विषय चाचणी मोफत टेस्ट
MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०२३ (GS) पेपर-१ (दि. ०४ जून, २०२३)
quiz 100 प्रश्न timer 120 मिनिटे military_tech 200 गुण
menu_book घटक संकल्पना व स्मरण मुद्दे: MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०२५ (CSAT) पेपर-२

MPSC संयुक्त गट-ब (PSI, STI, ASO), संयुक्त गट-क आणि राज्यसेवा पूर्व व मुख्य परीक्षेमध्ये 'MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०२५ (CSAT) पेपर-२' या घटकावर सातत्याने संकल्पनाधारित व तथ्यात्मक प्रश्न विचारले जातात. या घटकाचा सखोल अभ्यास केल्यास परीक्षेत हक्काचे गुण मिळवणे शक्य होते.

क्र. परीक्षेसाठी महत्त्वाचे स्मरण मुद्दे व संकल्पना (High-Yield Facts)
1 परीक्षेतील अभ्यासक्रम: मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिका (PYP चाचण्या) विषयांतर्गत 'MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०२५ (CSAT) पेपर-२' हा अत्यंत महत्त्वपूर्ण पायाभूत अभ्यास घटक आहे.
2 तथ्य व संकल्पनांची सांगड: या घटकातील व्याख्या, मूलभूत तत्त्वे, कलमे, कायदे किंवा नियमांची अचूक माहिती असणे अनिवार्य आहे.
3 मागील वर्षांचे विश्लेषण (PYQ Trend): मागील वर्षांमधील MPSC प्रश्नपत्रिकांचे विश्लेषण केल्यास या घटकावर थेट आणि विधानात्मक प्रश्न नियमित विचारलेले आढळतात.
4 वेळ व्यवस्थापन: अशा स्वरूपाचे वस्तुनिष्ठ बहुपर्यायी प्रश्न सोडवण्यासाठी सरासरी ३० ते ४५ सेकंदांचा वेळ पुरेसा ठरतो.
5 उजळणी रणनीती: परीक्षेच्या अंतिम टप्प्यात या घटकातील महत्त्वाचे अपवाद, कालरेषा व स्मरण तक्त्यांची नियमित उजळणी करावी.
📊 MPSC परीक्षेतील गुणभार विश्लेषण: मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिका (PYP चाचण्या) विषयातील 'MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०२५ (CSAT) पेपर-२' या घटकावर MPSC संयुक्त पूर्व व मुख्य परीक्षेत दरवर्षी किमान १ ते २ प्रश्न निश्चित विचारले जातात.

stars परीक्षेसाठी महत्त्वाचे ५ सुवर्ण निष्कर्ष (Key Exam Takeaways)

help_outline वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (Frequently Asked Questions)
हा प्रश्न MPSC च्या कोणत्या परीक्षांसाठी उपयुक्त आहे? expand_more
हा प्रश्न MPSC संयुक्त पूर्व परीक्षा (गट-ब व गट-क), राज्यसेवा पूर्व व मुख्य परीक्षा, तसेच पोलीस भरती, तलाठी व सर्व महाराष्ट्र स्पर्धा परीक्षांसाठी अत्यंत उपयुक्त आहे.
'MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०२५ (CSAT) पेपर-२' या घटकाची तयारी कशी करावी? expand_more
या घटकाची तयारी करताना प्रथम मूलभूत पाठ्यपुस्तके (स्टेट बोर्ड / संदर्भ पुस्तके) वाचावीत, त्यानंतर मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिका (PYQs) सोडवाव्यात आणि सराव चाचण्यांद्वारे वेळेचे नियोजन साधावे.
MPSC परीक्षेत या विषयाचे गुणदान व काठिण्य पातळी कशी असते? expand_more
MPSC पूर्व परीक्षेत सामान्यतः प्रत्येक प्रश्नाला १ गुण असतो आणि चुकीच्या उत्तरासाठी ०.२५ गुण (१/४) वजा केले जातात. या घटकातील प्रश्नांची काठिण्य पातळी मध्यम ते उच्च स्वरूपाची असते.
quiz याच घटकावरील आणखी महत्त्वाचे सराव प्रश्न (Practice Related Questions)
जाहिरात • ADVERTISEMENT
💬 या प्रश्नाबाबत काही शंका आहे का?
आमच्या MPSC शिक्षक व विषय तज्ञांशी थेट व्हॉट्सअॅपवर चर्चा करा.
व्हॉट्सअॅपवर शंका विचारा 💬
📄 MPSC मागील वर्षांच्या अधिकृत प्रश्नपत्रिका व आन्सर की डाऊनलोड करा:

२००२ ते २०२६ पर्यंतच्या सर्व संयुक्त गट-ब, गट-क व राज्यसेवा प्रश्नपत्रिका PDF मोफत उपलब्ध.

सर्व प्रश्नपत्रिका PDF → Combine Study Guide →