खालील उतारा काळजीपूर्वक वाचा आणि त्यावर आधारित विचारलेल्या प्रश्नाचे (प्र. क्र. ४१ ते ४५) योग्य उत्तर निवडा:
औद्योगिक क्रांतीमुळं व्यापार, मानवीसंबंध, समाजजीवन, संस्कृती, धर्म यांच्या स्वरूपांत आणि संकल्पनांत क्रांतिकारी बदल झाले. या गोष्टी अर्थातच प्रामुख्याने युरोपात झाल्या. यंत्रांच्या साहाय्याने वस्तूंचे उत्पादन अमाप प्रमाणात होऊ लागले. मोठ्या प्रमाणावर कामगारांची आवश्यकता निर्माण झाली. ती पूर्ण करण्यासाठी मोठ्या संख्येने स्थानिक लोकांना कामावर घेतले गेले. त्यातून राजाचे जे निसर्गदत्त अधिकार वा ईश्वरदत्त अधिकार म्हणा, ते संपले. एक नवा, मोठा व वेगळा संघटित वर्ग तयार झाला. यंत्रांच्या साहाय्याने मोठ्या प्रमाणावर माल तयार होऊ लागला तशी त्याला हुकमी गिऱ्हाईकांची, बाजारपेठांची आवश्यकता भासू लागली. या काळात युरोपातल्या बऱ्याच देशांच्या जगभर वसाहती होत्या. त्या वसाहतीतील पारंपरिक उद्योग मोडून काढून तिथं कृत्रिमरीत्या गरजा निर्माण करून आपला माल खपवणं या देशांना शक्य झालं. वसाहतीच्या देशात उपलब्ध होणारं स्वस्त मनुष्यबळ - खरं म्हणजे कवडीमोलानं मिळणारं मनुष्यबळ - इकडून तिकडे सहज हलवता आलं. भारत, मॉरिशस, वेस्ट इंडिज बेटे किंवा ऑस्ट्रेलियाजवळ फिजी येथे अशाच गरजांपोटी पुष्कळ लोक नेण्यात आले. किंवा आफ्रिकेतून बोटींनी भरभरून काळी माणसे वेठबिगारी करण्यासाठी सध्याच्या अमेरिकेत नेण्यात आली. भारतात आपल्याकडं मांजरपाट नावाचा एक जाडाभरडा कपडा अगदी परवापर्यंत – सुमारे चाळीस वर्षांपूर्वीपर्यंत - अगदी भरपूर मिळत असे. मांजरपाट हे मँचेस्टर क्लॉथचं देशी नामकरण. इथल्या हातमागावरचा उद्योग मोडकळीस आणून हे स्वस्त कापड इथं दीर्घकाळ वापरलं गेलं. डाक्क्याची महागडी मलमल आधीही जनसामान्य वापरत नव्हते. नंतर ती नाहीशीच झाली.
हे सारं बव्हंशी ग्रेटब्रिटन आणि त्याच्या वसाहतींमधलं चित्र म्हणता येईल. पण युरोपात औद्योगिक क्रांती फक्त ब्रिटनमध्येच झाली असं नव्हे तर ती फ्रान्स, हॉलंड, जर्मनी अशी सगळीकडेच झाली. सगळीकडे ती एकाच वेळी झाली असंही नाही. इंग्रजांच्या जशा वसाहती होत्या तशाच फ्रेंच व डच लोकांच्याही होत्या. जर्मनांच्या फार कमी. स्पेन आणि पोर्तुगालच्याही होत्या पण हे दोन्ही देश सगळ्यात आधी वसाहती करून नंतर स्वतः धार्मिक भानगडीत वेगळ्या रस्त्यानं गुंतत गेले. व्यापाराच्या दृष्टीने इंग्रजांच्या वसाहती मोठ्या होत्या. फ्रेंचांच्या, डचांच्या लहान होत्या; तरीही होत्या. जर्मनीत औद्योगिक क्रांती काहीशी उशिरा झाली पण त्यांचं तंत्रज्ञान तुलनेनं अधिक प्रगत होतं. साहजिकच उत्पादनाचा वेग जास्त होता अन् हुकमी बाजारपेठा त्यांच्याकडं फारशा नव्हत्या. त्या मिळवायच्या तर जर्मनांना इंग्रज, फ्रेंच यांचा पराभव करणं आवश्यक होतं. गेल्या शतकातल्या दोन्ही महायुद्धांना ही व्यापारी गरजांची महत्त्वाची पार्श्वभूमी आहे. या महायुद्धांमुळे अपरिमित मानवी संहार, भीषण हानी होऊन युरोपातील जिंकणारे व हरणारे असे सारेच दुबळे होऊन गेले. या महायुद्धाची सगळ्यात कमी झळ पोहोचलेली अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने-ज्यांचा उल्लेख सर्वसाधारणपणे आपण अमेरिका असा करतो ती आणि ज्यांना सगळ्यात जास्त झळ बसली तो रशिया-ज्यात बाकी सोवियत प्रजासत्ताके होती अशा दोन महासत्ता युद्धानंतर उदयाला आल्या.
बाजारपेठांची उपलब्धता कोणत्या क्रांतीसाठी आवश्यक असते ?
EN
Read the following passage carefully and answer the question (Q. No. 41 to 45):
The Industrial Revolution brought revolutionary transformations to trade, human relationships, social life, culture, and religion, primarily originating in Europe. Mechanized production skyrocketed, generating an immense demand for labor that drew vast numbers of local people into the workforce, dissolving the divine right of kings and creating a newly organized working class. As mass machine manufacturing escalated, European powers faced a desperate requirement for captive consumers and colonial markets. Having colonies across the globe, European imperialists dismantled indigenous traditional crafts, artificially fabricated demands, and dumped their industrial goods. Cheap, bonded labor was shipped across continents—Indians were relocated to Mauritius, Fiji, and the West Indies, while enslaved Africans were ferried in shiploads to the Americas. In India, coarse cloth locally known as 'Manjarpat'—a domestic moniker for Manchester cloth—became ubiquitous for decades, destroying local handlooms while fine Dhaka muslin vanished entirely.
This phenomenon was not confined to Great Britain; industrialization swept France, Holland, and Germany as well, though at staggered intervals. The British, French, and Dutch controlled vast colonial trade territories, whereas Germany possessed very few. Industrialization reached Germany later, yet its technology was remarkably sophisticated. With rapid manufacturing capabilities but lacking captive markets, Germany felt compelled to challenge and defeat Britain and France. This economic rivalry provided the critical impetus for both World Wars. The cataclysms decimated Europe, leaving both victors and vanquished critically weakened. In the post-war vacuum, two pre-eminent superpowers arose: the United States, which had suffered minimal home destruction, and the Soviet Union (Russia), which despite suffering colossal war damage emerged triumphant. Availability of markets is essential for which revolution?
This phenomenon was not confined to Great Britain; industrialization swept France, Holland, and Germany as well, though at staggered intervals. The British, French, and Dutch controlled vast colonial trade territories, whereas Germany possessed very few. Industrialization reached Germany later, yet its technology was remarkably sophisticated. With rapid manufacturing capabilities but lacking captive markets, Germany felt compelled to challenge and defeat Britain and France. This economic rivalry provided the critical impetus for both World Wars. The cataclysms decimated Europe, leaving both victors and vanquished critically weakened. In the post-war vacuum, two pre-eminent superpowers arose: the United States, which had suffered minimal home destruction, and the Soviet Union (Russia), which despite suffering colossal war damage emerged triumphant. Availability of markets is essential for which revolution?