खालील उतारा काळजीपूर्वक वाचा आणि त्यावर आधारित विचारलेल्या प्रश्नांची (प्र. २६ ते ३०) योग्य उत्तरे द्या:
१९०८ मधील गांधींच्या हिंद स्वराजच्या टिप्पणीनंतर शब्दशः स्वयंशासन व स्वयंनिर्णय असा स्वराजचा अर्थ उलगडत गेला. एक वेळ त्याचा अर्थ स्वातंत्र्य किंवा भारतीय जनतेचा स्वयंशासित देश म्हणून विकास असा राहिला; जरी खूपजण भारत म्हणजे आंतरराष्ट्रीय राज्यकारणी समजत असले तरी येथील 'स्व' म्हणजे भारत आणि ह्या संदर्भात स्वराज म्हणजे राष्ट्र म्हणून भारताचे स्वातंत्र्य. मात्र, हिंद स्वराजमध्ये निव्वळ गोऱ्या साहेबांऐवजी काळे साहेब एवढाच फरक अभिप्रेत नसून, भारतीय जनतेची सर्वांगीण मुक्तता गांधींनी पाहिली होती. गांधींच्या मताप्रमाणे प्रत्येक खेडेगावाने स्वराज किंवा स्वयंशासन उपभोगायचे होते; जरी टिळकांची सिंहगर्जना 'स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध हक्क आहे आणि तो मी मिळवणारच' हिने भारतभर स्वराज्याची कल्पना पसरवली तरी गांधींनी त्याला विस्तृत, तात्त्विक अर्थ दिला. हिंद स्वराजवरील भाष्यात स्वयंनिर्णय समजून घेण्याची पद्धत अंगभूत होती. तथापि, या पद्धतीचा प्रत्येक वापर पूर्वीच्या शतकाप्रमाणेच चर्चेला तोंड फोडणारच. गांधींच्या स्वतःच्या सिद्धांतातच अंतर्गत विरोधाभास आहेत आणि त्यांच्या व्यवहारातील काही प्रसंगांतून अनेक आक्षेप पुढे आले. गांधींच्या भांडवलशाही, जातव्यवस्था आणि धार्मिक कृत्य याबाबतच्या मवाळ धोरणावरच्या टीकांना वास्तविक पाया आहे. गांधींचे स्वराजच्या विचारांच्या तळाची पद्धती आपल्या हेतूसाठी लोकशाही क्रांतीच्या पुनर्विचाराची सुरुवातीची रेषा म्हणून उपयोगाची आहे; आपण याच दाव्याचा पाठपुरावा करू शकतो आणि गतशतकाच्या ऐतिहासिक अनुभवांतून स्वराजचा अर्थ सतत नव्या कक्षा रुंदावणाऱ्या सर्वसमावेशक स्वातंत्र्यात कसा विकसित होत गेला, हे पाहू शकतो.
'कसेल त्याची जमीन' या शेतीविषयक लढ्यातून स्वराजला वर्गीय परिमाण लाभले. येथे गांधीवादींपासून मार्क्सवादी-लेनिनवादींपर्यंत वैचारिक पवित्र्यांचे संपूर्ण इंद्रधनुष्य दिसते आणि प्रत्येकातील अंतर्गत भेदांचे पवित्रेही! भारतीय लोकशाहीचा लढा अजूनही भूमिहीन, गरीब शेतमजूर आणि असंघटित कामकरी यांच्या मुक्ततेसाठीच्या ठेवण आणि धोरणावर ऊहापोह करतो. जातीबाह्य किंवा दलित आणि हलक्या जाती यांच्या स्वराजला भारतीय राजकीय कार्यक्रम पत्रिकेत मध्यवर्ती स्थान मिळाले आहे. गांधीजींचा हरिजन कल्याण आराखडा, आंबेडकरांचा दलित मुक्ती आराखडा आणि या दोन्हींची मूलतत्त्वे एकत्र करून आरक्षणासाठी सरकारने राबवलेले धोरण यांनी समकालीन भारताच्या सामाजिक परिवर्तनात आणखी एक नावीन्यपूर्ण प्रवाह आणला. स्वातंत्र्य लढ्यात गांधीजींनी सुरू केलेल्या स्त्री शिक्षण कार्यक्रमापासून स्त्रियांसाठी स्वराज कल्पनेचा जन्म झाला. गेल्या तीन दशकांत भारतीय महिला चळवळीने भारतीय लोकशाहीवरच्या भाष्यांना नवी उंची दिली. तिने सामाजिक जडण-घडण, संस्कृती आणि दैनंदिन वागणूक यातील पितृसत्ताक परिमाणांना उघड केले. शिवाय प्रभुत्व आणि स्वातंत्र्य यांचा नवा सिद्धांतही सूत्रबद्ध केला. समाजातील आत्तापर्यंतच्या अज्ञात वर्चस्वाच्या मार्गांची पद्धतीही सुचवली आहे. याप्रकारे स्त्रीवादी सिद्धांत हे सामाजिक सिद्धांत होत. ती निव्वळ पितृसत्ताक पद्धतीचे विश्लेषण करणारी आणि राज्याविरुद्ध लढणारी नाही. ती सर्व प्रकारच्या वर्चस्वांचे विश्लेषण करते आणि सर्व क्षेत्रांतील स्वातंत्र्याचा शोध घेते.
'स्वराज' या संकल्पनेत खालीलपैकी कोणत्या घटकांचा समावेश होतो ?
अ. स्वयंनिर्णय समजून घेण्याची पद्धत.
ब. प्रत्येक गावाने स्वयंशासन अनुभवणे
क. लोकमान्य टिळकांनी 'स्वराज' ही संकल्पना भारतभर पसरवली.
ड. महात्मा गांधीजींनी 'स्वराज' ही संकल्पना अधिक विस्तृत केली.
EN
Read the following passage carefully and answer the questions (Q. 26 to 30):
After Gandhi's comment on Hind Swaraj in 1908, the meaning of self-rule and self-determination continued and clarified. Once it was meant as independence or self-governed country of the Indian people as a developed country; if many people understand India to be an international government, here 'self' means India and in this context, Swaraj means independence of India as a nation. In the Hind Swaraj, the difference was not expected merely as black sahibs replacing white sahibs; Gandhi envisioned the all-round emancipation of the Indian people. According to Gandhi's opinion, every village had to enjoy Swaraj or self-government; though the roar of Lokmanya Tilak 'Swaraj is my birthright and I shall have it' spread the concept of Swaraj all over India, Gandhi gave it a detailed, philosophical meaning. The method of understanding self-determination was inherent in the commentary of Hind Swaraj. However, each application of this method sparks debate just like in the preceding century. There were many contradictions within Gandhi's own theory, and certain incidents in his practice led to multiple objections. The criticisms leveled against Gandhi's moderate stance regarding capitalism, the caste system, and religious orthodoxies possess real foundation. Gandhi's foundational method of thinking about Swaraj serves our purpose as a starting line for rethinking the democratic revolution; we can trace this assertion and observe through the historical experiences of the past century how the meaning of Swaraj evolved into an all-inclusive freedom constantly widening its orbit.
In the agrarian struggle 'Kasel Tyachi Zameen' (Land to the Tiller), Swaraj acquired a class dimension. Here, the complete rainbow of ideological perspectives—ranging from Gandhians to Marxist-Leninists—is evident, alongside internal nuances within each school! The struggle of Indian democracy continues to grapple with the structural conditions and emancipatory policies for landless laborers, poor agrarian workers, and unorganized labor. The Swaraj of outcastes or Dalits and lower castes has secured a pivotal position in India's political agenda. Gandhiji's Harijan Welfare Plan, Ambedkar's Dalit Emancipation Framework, and the synthesis of both within the state's reservation policy infused another innovative dynamic into the social transformation of contemporary India. The concept of Swaraj for women originated from the women's education programs launched by Gandhiji during the freedom movement. Over the past three decades, the Indian women's movement has elevated discourses on Indian democracy to unprecedented heights. It laid bare the patriarchal structures inherent in social formations, culture, and everyday conduct, while formulating fresh theoretical models of hegemony and liberty. It illuminated hitherto unrecognized modes of social domination. In this manner, feminist theory constitutes a comprehensive social theory; it does not merely critique patriarchy or battle the state, but analyzes all modalities of domination and seeks freedom across all domains. Which of the following factor/s are included in the concept of 'Swaraj' ?
A. Method of understanding self-determination.
B. Every village should experience self-government.
C. Lokmanya Tilak spread the concept of 'Swaraj' all over the India.
D. Mahatma Gandhi elaborated the concept of 'Swaraj'.
In the agrarian struggle 'Kasel Tyachi Zameen' (Land to the Tiller), Swaraj acquired a class dimension. Here, the complete rainbow of ideological perspectives—ranging from Gandhians to Marxist-Leninists—is evident, alongside internal nuances within each school! The struggle of Indian democracy continues to grapple with the structural conditions and emancipatory policies for landless laborers, poor agrarian workers, and unorganized labor. The Swaraj of outcastes or Dalits and lower castes has secured a pivotal position in India's political agenda. Gandhiji's Harijan Welfare Plan, Ambedkar's Dalit Emancipation Framework, and the synthesis of both within the state's reservation policy infused another innovative dynamic into the social transformation of contemporary India. The concept of Swaraj for women originated from the women's education programs launched by Gandhiji during the freedom movement. Over the past three decades, the Indian women's movement has elevated discourses on Indian democracy to unprecedented heights. It laid bare the patriarchal structures inherent in social formations, culture, and everyday conduct, while formulating fresh theoretical models of hegemony and liberty. It illuminated hitherto unrecognized modes of social domination. In this manner, feminist theory constitutes a comprehensive social theory; it does not merely critique patriarchy or battle the state, but analyzes all modalities of domination and seeks freedom across all domains. Which of the following factor/s are included in the concept of 'Swaraj' ?
A. Method of understanding self-determination.
B. Every village should experience self-government.
C. Lokmanya Tilak spread the concept of 'Swaraj' all over the India.
D. Mahatma Gandhi elaborated the concept of 'Swaraj'.