खालील उतारा काळजीपूर्वक वाचा आणि त्यावर आधारित प्रश्नांची उत्तरे द्या (प्रश्न ६ ते १०) : मागील अर्धशतकामध्ये सर्व समाजाला आकार देणारी एकमेव आर्थिक शक्ती म्हणजे संवाद तंत्रज्ञान होय. या नव्या संवाद क्रांतीमुळे भौगोलिक व राष्ट्रीय सीमा व कालमर्यादा निरर्थक ठरत आहेत. आजच्या बदलत्या जगात जागतिक पातळीवर इ-कॉमर्स मोठ्या वेगाने वाढत आहे आणि त्यामुळे व्यापाराच्या नवनवीन संधी निर्माण होत आहेत ज्या संधी सोडणे कोणत्याही देशास परवडणारे नाही. विज्ञान तंत्रज्ञानातील अशा प्रस्फोटी, नवोपक्रमी विकासाने आंतरराष्ट्रीय व्यापाराची दिशा व प्रवृत्ती यावर खोलवर परिणाम केला आहे. आर्थिक विकास प्रक्रियेतील आंतरराष्ट्रीय व्यापाराची भूमिका सार्वत्रिक मान्यता पावलेली आहे. आंतरराष्ट्रीय व्यापार हा विविध प्रकारचे स्थिर व बदलते लाभ प्राप्त करून देत असल्याने विकासाची क्षमता वाढवित असतो. आंतरराष्ट्रीय व्यापाराचा आकार जेवढा जास्त तेवढी विकासाची क्षमता जास्त. आर्थिक इतिहासात अशा अनेक देशांच्या यशोगाथा दिसून येतात जे सुरुवातीच्या काळात तुलनात्मक दृष्ट्या विकसनशील देश होते, मात्र परकीय व्यापाराच्या माध्यमाने विकसित देशात रूपांतरित झाले. व्यापार ही मानवी संस्कृतीइतकीच जुनी बाब आहे. कारण कोणतीही व्यक्ती व म्हणूनच कोणताही समाज स्वयंपूर्ण असू शकत नाही. पूर्वीच्या काळी व्यापार हा वस्तू विनिमयाच्या स्वरूपात होत होता. नंतरच्या काळात व्यापार केवळ वस्तूविनिमय ते पैसा विनिमय इतकाच बदलला नाही तर संगणकाच्या माध्यमाने जगाच्या एका भागातून दुसऱ्या भागात लोक केवळ वस्तू व सेवांचाच नव्हे तर स्टॉक, बॉन्ड्स आणि वित्तीय कर्ज तसेच राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय चलनांचे व्यवहारही करू लागले. वेगवान व स्थिर वृद्धीचे निर्यात प्रोत्साहन हे उत्तम माध्यम असल्याने १९६० पासून निर्यात प्रोत्साहनाकडे जास्त लक्ष देण्यात आले आहे. भारतासाठी निर्यातवृद्धी ही चैनीची बाब राहिली नाही हे आता मान्य झाले आहे. देशाच्या स्वावलंबनाशी तडजोड न करता देशाची विकास गती राखण्यासाठी लागणारे पुरेसे परकीय चलन मिळविण्यासाठी परकीय व्यापार ही पूर्वअट आहे. भारतीय परिस्थितीत निर्यात ही आर्थिक प्रगतीचे इंजिन म्हणून परिणामकारक कार्यभाग साधू शकते. निर्यात व्यापार हे भारतीय अर्थव्यवस्थेतील स्थितीसाठी एक महत्त्वाचे अंग आहे. भारतीय अर्थव्यवस्थेच्या विकासामध्ये त्याचे अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. निर्यात ही देशातील न वापरलेली नैसर्गिक व मानव संसाधनांचा कार्यक्षम वापर करण्यास मदत करते, देशांतर्गत बाजाराच्या मर्यादा ओलांडते, अर्थव्यवस्थेचे संघटन व सक्षमीकरण करते आणि परकीय मदतीवरील अवलंबित्व किमान करते ज्यामुळे अर्थव्यवस्थेचे परिवर्तन होते असा दीर्घकालीन विश्वास आहे. कोणत्याही अर्थव्यवस्थेच्या विकास प्रक्रियेतील महत्त्वाचा घटक म्हणजे निर्यात होय, भारतासारख्या विकसनशील देशाबाबत त्याचा तार्किक आधार म्हणजे निर्यातीपासून मिळणारे प्रत्यक्ष व अप्रत्यक्ष लाभ होय. विकासाची क्षमता खालीलपैकी कोणत्या घटकावर अवलंबून असते ?
EN
Read the following passage carefully and answer the questions based on it (Questions 6 to 10):
'Communication Technology' has been the single most important economic force shaping all societies over the past half-century with geography, national borders and time zones becoming irrelevant with the 'new communication revolution'. In today's changing world, global electronic commerce is growing so fast and creating new opportunities for trade that no country can afford to miss it. Such explosive innovations and developments in science and technology have deeply influenced the direction and trends in international trade.
The role of international trade in the process of economic development is widely recognized. International trade brings a variety of static and dynamic gains and thus increases the capacity for development. Larger the volume of trade, greater is the potential for development. Economic history finds success stories of various countries, which were relatively underdeveloped at one time but were converted to the category of developed countries through foreign trade.
Trade is as old as human society itself, as no man, and more so, no society, can ever be self-sufficient. In ancient times trade was in the form of barter, but afterwards, not only did trade change from barter to money, but from a stroke of a computer keyboard, people could enter into a transaction not only in goods and services but also in stocks and bonds, financial lending and national and international currency dealing from one corner to another corner of the world.
Export promotion being one of the main facets of fast and steady growth, considerable attention has been given to export incentives since the nineteen sixties. It has been realized that "export growth is not a luxury" for India. It is a prerequisite for adequate foreign exchange earnings, to maintain the tempo of economic development without sacrificing the country's self-reliance. However, exports can play an effective role "as an engine of economic growth" in Indian conditions.
Export trade is a vital variable in the Indian economic situation. It plays a paramount role in Indian economic development. It is indeed exports that activate the use of unexploited natural and human resources, break the limitations of the domestic market, strengthen and organize the stagnant economy and minimize the dependence on foreign aid, which, since long is believed to accelerate the pace of economic transformation.
Exports are a key factor in the development process of any economy. The logical grounds can be considered in terms of both, the direct and indirect gains of exports in a developing economy like India.
The potential of development depends on the