खालील उतारा काळजीपूर्वक वाचा आणि त्यावर आधारित प्रश्नांची उत्तरे द्या (प्रश्न ११ ते १५) : विविध साधनांद्वारे प्रकाशाच्या आश्चर्यांचा आनंद घेता येतो. आरसे व भिंग हे यापैकी. सपाट आरसा आपणास माहीत आहे. अंतर्वक्र व बहिर्वक्र आरसे प्रकाशाचे अभिसरण व अपसरण करण्यासाठी गरजेनुसार वापरले जातात. गोलीय आरशाचे नाभीय अंतर त्याच्या त्रिज्येच्या निम्मे असते. वस्तूचे अंतर व प्रतिमेचे अंतर यांच्या गुणाकाराचे व बेरजेचे गुणोत्तर हे आरशाचे नाभीय अंतर असते. बहिर्वक्र व अंतर्वक्र भिंग सुद्धा अशाच वरील हेतूसाठी वापरले जातात. वस्तूचे अंतर व प्रतिमेचे अंतर यांच्या गुणाकाराचे व फरकाचे गुणोत्तर हे भिंगाचे नाभीय अंतर असते. नवीन कार्टेशियन चिन्ह संकेतानुसार ध्रुवापासून किंवा मध्यापासून डावीकडे आणि अक्षाच्या खालील मोजमापे ऋण घेतात, तर उजवीकडे आणि अक्षाच्या वरील मोजमापे धन घेतात. भिंगाची अभिसरण किंवा अपसरण क्षमता ही भिंगाची शक्ती, डायॉप्टर एककात असते. एक डायॉप्टर हा नाभीय अंतराचा मीटर एककातील गुणाकार व्यस्तांक असतो. सर्वसाधारणपणे आरसे किंवा भिंग हे वस्तूच्या तुलनेत विशाल प्रतिमा मिळवण्यासाठी वापरले जातात. विशालन हे प्रतिमेचा आकार व वस्तूचा आकार यांचे किंवा प्रतिमेचे अंतर व वस्तूचे अंतर यांचे गुणोत्तर असते. आरसे व भिंगांचा वापर टॉर्चेस व हेडलाइट्स, फ्लड लाईट्स, प्रोजेक्टर लॅम्प, सौर उपकरणे आणि भट्टी, कॅमेरा, वर्णपटदर्शक, साधा सूक्ष्मदर्शी, संयुक्त सूक्ष्मदर्शी, दूरदर्शी, चष्मे इत्यादींमध्ये केला जातो. मानवी डोळा हा एक प्रकाशीय उपकरण आहे. प्रकाश पातळ पारपटल, बुबुळ, प्रकाश नियंत्रक व नियमन करणारी व स्वतःचा व्यास बदलू शकणारी, व परिस्थितीशी जुळवून घेण्याची वृत्ती असलेली बाहुली यांच्यातून प्रवेश करतो. बाहुलीच्या मागे समायोजन शक्ती असणारे द्विबहिर्वक्र स्फटिकमय भिंग असते. शेवटी दृष्टिपटलावर वास्तव व उलट प्रतिमा तयार होते. निरोगी डोळ्यापासून सुस्पष्ट दृष्टीचे लघुत्तम अंतर २५ सेमी असते. परंतु डोळ्यातील स्नायू पुरेशे शिथिल न होणे किंवा अशक्त होणे, भिंगाची अभिसारी शक्ती जास्त किंवा कमी होणे, भिंग व दृष्टिपटल यांच्यातील अंतर जास्त किंवा कमी होणे, डोळ्याचा गोळा लांबट किंवा लहान होणे यांमुळे लघुदृष्टिता, दूरदृष्टिता व वृद्धदृष्टिता असे विविध अपवर्तन दोष निर्माण होतात. योग्य अंतर्वक्र किंवा बहिर्वक्र भिंग वापरून हे दोष दूर करता येतात. एकाचवेळी दोन्ही दोष देखील आढळून येतात. अशावेळी द्विनाभीय भिंग वापरले जाऊ शकतात. १ मिमी × १ मिमी च्या चौरसाची नक्षी असलेले कार्ड शीट, डोळ्यांच्या अगदी जवळ असलेल्या ९ सेमी नाभीय अंतराच्या बहिर्वक्र भिंगातून ९ सेमी अंतरावरून बघितल्यास, त्या कार्ड शीट वरील चौरस ______ आकाराचे दिसतील.
EN
Read the following passage carefully and answer the questions based on it (Questions 11 to 15):
The wonders of light can be enjoyed in a variety of ways. Mirrors and lenses are part of them. Plane mirrors are well known to us. Concave and convex mirrors are used to converge and diverge the light as per need. The focal length of the spherical mirror is half of its radius of curvature. The ratio of the product and sum of object distance and image distance is the focal length of the mirror. Convex and concave lenses are also used for the same purpose as above. The ratio of the product and difference of object distance and image distance is the focal length of the lens.
According to new Cartesian sign convention, the measurements towards the left from the pole or centre and below the axis are taken as negative, while those towards the right and above the axis are taken as positive. The ability of lenses to converge or diverge is their power in the units of dioptre. One dioptre is the reciprocal of focal length in metres.
In general, mirrors and lenses are used to obtain a magnified image relative to the object. Magnification is the ratio of image size to object size or image distance to object distance. Mirrors and lenses are used in torches and headlights, flood lights, projector lamps, solar devices and furnaces, cameras, spectrometers, simple microscopes, compound microscopes, telescopes, spectacles, etc. The human eye is a natural optical instrument. Light enters the thin cornea, iris, pupil of variable diameter to control and regulate light with the tendency of adaptation. Behind the pupil there is a biconvex crystalline lens having the power of accommodation. Finally a real and inverted image is formed on the retina. The distance of distinct vision is 25 cm from the normal eye.
But various refractive defects like myopia, hypermetropia and presbyopia arise due to non-relaxation or weak action of ciliary muscles, high or low converging power of lens, increase or decrease in distance between lens and retina, lengthening or shortening of the eyeball. These defects can be corrected by using suitable concave or convex lenses. Both the defects may appear simultaneously, in such cases, bifocal lens should be used.
A card sheet divided into squares, each of size 1 mm × 1 mm is being viewed at a distance of 9 cm through a convex lens of focal length 9 cm held close to the eye. The squares on the card sheet will be observed to be of size