खालील उतारा काळजीपूर्वक वाचा आणि त्यावर आधारित प्रश्नांची उत्तरे द्या (प्रश्न ४१ ते ४५) : ज्ञानाचे प्रयोजन आणि सामाजिक उत्तरदायित्व 'ज्ञान हे उपयुक्त असो वा नसो; त्याचे पावित्र्य स्वतःसिद्ध आहे. जिज्ञासापूर्तीचा निरागस आनंद, मानवाच्या अंतःशक्तीचा स्व-तंत्र विलास व संपूर्ण विकास हेच ज्ञानाचे खरे प्रयोजन आहे' असा पक्ष हिरीरीने मांडला जातो. पण ज्ञानाचे चिरंतन पावित्र्य व त्याची देशकालसापेक्ष उपयुक्तता यांमध्ये मुळातच विरोध आहे असे मानण्याचे कारण नाही. मानवी बुद्धीला आपल्या सामर्थ्याचा प्रत्यय आणून देणारे सत्यज्ञानाचे नवे उन्मेष निःसंशय आनंददायक असतात. त्या वेळी विद्यावंताची मनःस्थिती 'कळो न ये सुखदुःख । तान हरपली भूक' अशी होत असेल. त्याची सामाजिक अस्मिता, किंबहुना बाह्यसृष्टी व मनुष्यत्व यांतील द्वैतही ह्या अनुभवात क्षणभर विरून जात असेल. स्वान्तःसुखाच्या ह्या क्षणावरील त्याचा नैसर्गिक हक्क कोणीच हिरावून घेऊ शकत नाही. मात्र ज्ञानसमाधीचा हा फक्त क्षणच असतो, तो ज्ञानोपासकाच्या जीवनाचा स्थायी भाव होऊ शकत नाही. विद्यानंद हा आत्मनिष्ठ व अलौकिक आहे हे मान्य केले, तरी विद्याभिवृद्धीचा सामाजिक संदर्भ, त्यासाठी खर्ची पडलेले सामूहिक श्रम व संपत्ती यांचा विचार लौकिक दृष्टीनेच करावा लागेल. ज्ञानाची निर्मिती, विकास आणि प्रसार ही कार्ये सातत्याने चालू राहायची असतील, तर विद्यावंतांना आपली सामाजिक जबाबदारी टाळता येणार नाही. मात्र त्यासाठी त्यांनी आपले ज्ञानैकनिष्ठेचे ब्रीद सोडण्याची किंवा विचारस्वातंत्र्याला पारखे होण्याची मुळीच गरज नाही. विज्ञानाची मूळ प्रेरणा जरी मानवाच्या अंतिम हिताची असली, तरी प्रत्येक शास्त्रीय शोध वा सिद्धान्त तात्कालिक दृष्ट्या उपयुक्त ठरलाच पाहिजे असे कोणीही म्हणणार नाही. कोणतीही नवी उपपत्ती जेव्हा मांडली जाते तेव्हा एकंदर सामाजिक जीवनावर तिचे दूरगामी परिणाम काय होतील याचा खात्रीशीर निर्णय करणे कोणालाच शक्य नसते. कोणत्याही सिद्धान्ताच्या उपयोजनेसाठी विचाराच्या व व्यवहाराच्या प्रांतात पुरेसे अनुकूल वातावरण नसेल तर तो काही काळ अगदी निरुपयोगी किंवा विघातकही ठरण्याचा संभव असतो. म्हणून एखाद-दुसऱ्या सिद्धान्ताच्या उपयुक्ततेपेक्षा ज्ञानोपासकांच्या भूमिकेचा प्रश्न अधिक महत्त्वाचा आहे. नैसर्गिक शास्त्रे व सामाजिक शास्त्रे यांत दुसराही एक मूलभूत फरक आहे. नैसर्गिक शास्त्रे बाह्य सृष्टीचा शोध घेतात. मानवाचे जीवन समृद्ध व सुखावह करणे हेच त्यांचे मूळ प्रयोजन होय. शास्त्रीय शोधांचा वापर मानवाच्या सुखासाठी न होता संहारासाठी होऊ लागला म्हणजे ज्ञाननिष्ठ की मानवनिष्ठ असा प्रश्न शास्त्रज्ञांपुढे उभा राहतो. सामाजिक शास्त्रे तर व्यक्ती, जाती, वर्ग, प्रदेश, राष्ट्रे व मानवसमाज यांच्या प्रवृत्तींचा व परस्परसंबंधांचा विचार करतात. ह्या प्रवृत्ती, हे संबंध, कधी परस्परपूरक तर कधी परस्परविरोधी असतात. एकाला जे लाभदायक ते दुसऱ्याला हानिकारक ठरण्याचा संभव असतो. शिवाय जाती, वर्ग, प्रांत यांसारखा कोणताही घटक पूर्णपणे एकजिनसी नसतो. त्यात एकमेकांना छेद देणारी द्वंद्वे असतात. अशा वेळी समाजजीवनाबद्दल काही निष्कर्ष काढावयाचे तर सामाजिक कलहात औपपत्तिक पातळीवर का होईना; पण निश्चित बाजू घ्यावी लागते. ज्ञानाची पवित्रता आणि देशकाल सापेक्ष उपयुक्तता यामध्ये कोणते नाते असणे आवश्यक आहे ? अ. ज्ञानवंत व समूह यांच्या आनंदमयतेचे ब. समन्वयाचे क. सामाजिक अस्मितेचे ड. मानव समूहाच्या अंतिम हिताचे
EN
Read the following Marathi comprehension passage carefully and answer the questions based on it (Questions 41 to 45):
Purpose of Knowledge and Social Responsibility (Marathi Passage)
'Whether knowledge is utilitarian or not, its sanctity is self-evident. The innocent joy of quenching curiosity, the free expression and holistic development of human inner potential is the true purpose of knowledge'—this perspective is often vigorously advocated. Yet there is no intrinsic conflict between the eternal sanctity of knowledge and its spatio-temporal utility. New revelations of true knowledge that affirm the potency of human intellect are undoubtedly joyous. During such moments, a scholar's state of mind might well be described as 'oblivious to joy or sorrow, thirst and hunger forgotten'. Their social identity, indeed the duality between external nature and humanity, dissolves for a fleeting instant. None can strip them of their natural right to this moment of inner bliss. However, this state of intellectual absorption is only a passing phase, not a permanent disposition. While acknowledging that the joy of learning (vidyananda) is subjective and transcendent, the social context of expanding knowledge—along with the collective labour and wealth invested—must be evaluated from a practical, worldly viewpoint. If the creation, growth, and dissemination of knowledge are to continue uninterrupted, scholars cannot evade their social accountability. Doing so, however, does not require them to abandon their intellectual commitment or forfeit freedom of thought. Although the fundamental impetus of science is the ultimate welfare of humanity, none would argue that every scientific breakthrough must yield immediate utility. When a new theory is postulated, forecasting its far-reaching societal consequences with absolute certainty is impossible. Without a receptive climate of thought and praxis, a theory may temporarily prove completely redundant or even counterproductive. Hence, the ethical stance and social role of truth-seekers matter far more than the immediate utility of an isolated theory.
There exists another fundamental divergence between the natural sciences and the social sciences. The natural sciences explore the external physical world; their primary raison d'être is to enrich human life and enhance human comfort. When scientific inventions are channeled towards devastation rather than human welfare, scientists confront the moral dilemma: commitment to pure knowledge versus loyalty to human survival. Social sciences, on the other hand, analyze the dispositions and interactions of individuals, castes, classes, regions, nations, and human society. These tendencies and relationships can be mutually complementary or starkly adversarial. What benefits one may well disadvantage another. Moreover, sociological categories such as caste, class, or region are never fully monolithic; they contain cross-cutting tensions. Arriving at sociological generalizations thus demands taking an intellectual stance amidst societal dialectics.
What relationship must exist between the sanctity of knowledge and its spatio-temporal utility?
a. Of joyfulness between scholars and society
b. Of harmonization / synthesis
c. Of social identity
d. Of the ultimate welfare of humanity