उतारा (प्र. क्र. 26 ते 30) : लोकशाहीतील एकपक्षीय वर्चस्व व भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस एकपक्षीय वर्चस्वाचा प्रत्यय येणारा भारत हा एकमेव देश नाही. जर आपण विश्वाकडे दृष्टी टाकल्यास आपल्याला एकपक्षीय वर्चस्वाची इतर बरीच उदाहरणे सापडतील; परंतु भारतातील वर्चस्व आणि इतर देशांतील वर्चस्वामध्ये महत्त्वपूर्ण फरक दिसतो. इतर देशांमध्ये लोकशाहीशी तडजोड करून एकपक्षीय वर्चस्वाची खात्री केली गेली. काही देशांमध्ये (उदा. चीन, क्युबा आणि सीरिया) संविधानानेच फक्त एका पक्षाला संपूर्ण देशावर शासन करण्याची परवानगी दिली आहे. काही इतर देशांमध्ये (उदा. म्यानमार, बेलारूस, इजिप्त आणि इरिट्रिया) कायदेशीर आणि लष्करी उपायांमुळे एकपक्षीय राज्य प्रभावीपणे दिसून येते. काही वर्षांपूर्वीपर्यंत मेक्सिको, दक्षिण कोरिया, तैवान ही एकपक्षीय वर्चस्व असणारी राज्ये होती. भारतातील काँग्रेस पक्षाचे वर्चस्व हे इतर देशांपेक्षा भिन्न होते, कारण ते लोकशाही वातावरणात प्राप्त झाले होते. मुक्त आणि निष्पक्ष वातावरणातील निवडणुकांमध्ये अनेक राजकीय पक्ष सहभागी होऊन लढले; तरीही निवडणुकांमागून निवडणुका जिंकण्यात काँग्रेस पक्ष यशस्वी ठरला. वर्णभेदाच्या अंतानंतर दक्षिण आफ्रिकेत आफ्रिकन नॅशनल काँग्रेसला (ANC) जे वर्चस्व प्राप्त झाले, त्याच्याशी याची साम्यता होती. सुरुवातीच्या वर्षांमध्ये काँग्रेस नेतृत्व आणि विरोधी पक्षीय नेतृत्व यांच्यामध्ये परस्पर आदराची मोठी भावना होती. स्वातंत्र्याच्या घोषणेनंतर आणि पहिल्या सार्वत्रिक निवडणुकीनंतर शासन करणाऱ्या अंतरिम व सुरुवातीच्या सरकारांमध्ये डॉ. आंबेडकर आणि श्यामाप्रसाद मुखर्जी यांच्यासारख्या विरोधी विचारसरणीच्या नेत्यांचा मंत्रिमंडळात समावेश होता. प्र. 30. वरील उताऱ्यानुसार एकपक्षीय वर्चस्वाची कारणे कोणती आहेत? अ. संविधानिक तरतुदी ब. लष्करी उठाव क. साम्यवादी राजवट ड. लोकशाहीचे अपयश पर्यायी उत्तरे :
EN
Passage (Q. 26 to 30) : One-Party Dominance & Indian National Congress
India is not the only country to have experienced the dominance of one party. If we look around the world, we find many other examples of one-party dominance. But there is a crucial difference between these and the Indian experience. In the rest of the cases, dominance of one party was ensured by compromising democracy. In some countries like China, Cuba, and Syria, the constitution permits a single party to rule the country. Some others like Myanmar, Belarus, Egypt, and Eritrea are effectively one-party states due to legal and military measures. Until a few years ago, Mexico, South Korea, and Taiwan were also effectively one-party dominant states. What distinguished the dominance of the Congress Party in India from all these cases was that it happened under democratic conditions. Many parties contested elections in conditions of free and fair elections, and yet the Congress managed to win election after election. This was similar to the dominance that the African National Congress (ANC) has enjoyed in South Africa after the end of apartheid.
In the early years, there was a lot of mutual respect between the leaders of the Congress and those of the opposition. The interim government that ruled the country after the declaration of Independence and after the first general election included opposition leaders like Dr. Ambedkar and Shyama Prasad Mukherjee in the Cabinet.
Q. 30. What are the reasons of one party dominance, according to the above passage ?
a. Constitutional Provisions
b. Military Revolt
c. Communist Regime
d. Failure of Democracy
Alternative options :