उतारा (प्र. क्र. 46 ते 50) : आदिवासी जीवनशैली आणि भारतीय लोकसंस्कृती पुढील उतारा वाचून त्यावर आधारित प्रश्नांची उत्तरे द्या : प्राचीन भारतीय ग्रंथात आदिवासींचा उल्लेख अरण्यात राहणारे म्हणून 'अरण्यक' असा केला आहे. इथले हे मूळ निवासी, दुर्गम अशा पहाडी प्रदेशात राहतात म्हणून त्यांचा उल्लेख गिरिजन, वनवासी असाही केला जातो. भारतात अशा सुमारे 400 आदिवासी जमातींची नोंद आहे. रानातली कंदमुळं आणि जंगलातल्या आपल्या वाटेला आलेल्या जमिनीवर ते आपली उपजीविका करतात. याशिवाय त्यांना उपजीविकेसाठी दुसरं साधन नाही. दऱ्याखोऱ्यात वस्ती करून राहणाऱ्या या आदिवासींची संस्कृती नागर संस्कृतीपेक्षा वेगळी आहे. त्यांच्या आजूबाजूला निसर्ग आहे. त्यामुळे ते निसर्गपूजक आहेत. श्रद्धाळू आहेत आणि अंधश्रद्धही आहेत. देव, भगत, जादूटोणा यांचा पगडा त्यांच्यावर आहे. निसर्गावर निरतिशय प्रेम करणाऱ्या आदिवासींमध्ये वर्णभेद नाही, उच्चनीचता नाही. जंगलाचा राजा संबोधणारा हा समाज नि:स्वार्थीपणा, प्रामाणिकपणा या मूल्यांची जपणूक करत प्रतिकूल परिस्थितीतही आपली संस्कृती टिकवून आहे. आदिवासी बोलीभाषा, वेषभूषा, आचार-विचार, जीवन व्यवहार, चालीरिती हीच त्यांची संस्कृती. त्यांचे सण-उत्सव, देवदेवतांचे पूजाविधी, जन्म-मरण विधी यातून त्यांच्या जीवन व्यवहारांची ओळख होते. पिढ्यानपिढ्या अस्तित्वात असलेली आपली संस्कृती त्यांनी जपली आहे हे विशेष होय. बोहडासारखा उत्सव, तारपा नृत्य, जागतिक स्तरावर पोहोचलेली वारली चित्रकला आदींतून अभिव्यक्त होणारी त्यांची जीवनशैली भारतीय लोकसंस्कृतीचे वैभव आहे. आदिवासी साहित्याचे अभ्यासक डॉ. गोविंद गारे यांनी अनेक वर्षे आदिवासींवर संशोधन केले. त्यांनी म्हटले आहे की, "पृथ्वीवर जेव्हा कुठलीच संस्कृती उदयाला आली नव्हती तेव्हा आदिवासी संस्कृती सुखाने नांदत होती. आर्यांच्या आगमनाने या संस्कृतीला तडा गेला." युरोप, मध्य आशियातून खैबर खिंडीमार्गे आलेल्या आर्यांनी भारतावर आक्रमण करून इथे राहणाऱ्या आदिवासींवर हल्ला करून त्यांच्या जमिनी हिसकावून घेतल्या आणि त्यांना हाकलून लावले. आपल्या जमिनी गमावलेले इथले मूळ निवासी जीव वाचवून जंगलात आश्रयाला गेले. निसर्गाच्या सानिध्यात डोंगर-दऱ्यात राहू लागले. त्यांची जीवनशैली बदलली. खरे तर मूळ जमिनीचे ते मालक पण त्यांच्या नशिबी असा वनवास आला. पण आहे त्या परिस्थितीशीही तडजोड करून ते जंगलात राहू लागले. या आदिवासींना 'आदिम' असेही म्हटले जाते. या आदिवासी समाजाची एक भाषा नाही. हे आदिवासी अनेक समाजगटात विखुरले आहेत. या प्रत्येक समाजाची बोली भाषा वेगळी आहे. या भाषांना लिपी नाही. ही एक मोठी अडचण आहे. एकट्या महाराष्ट्राचाच विचार केला तर एकूण लोकसंख्येच्या 9.5 टक्के आदिवासी महाराष्ट्रात आहेत. कोरकू, वारली, ठाकर, कोकणा, गोंड, माडिया, काथोडी, महादेव कोळी, परधान, मथवाडी, भिल्ल, कातकरी अशा अनेक आदिवासी जमातींची नावे डोळ्यापुढे येतात. बाह्य जगाशी फारसा संबंध न येणारे हे आदिवासी एकविसाव्या शतकातही डोंगर-दऱ्यातच वास्तव्य करत आहेत. प्र. 47. आदिवासींची जीवनशैली भारतीय लोकसंस्कृतीचे वैभव ठरण्याचे कारण कोणते? अ. आदिवासी लोककलांना जागतिक स्तरावर मिळालेली अमान्यता. ब. पिढ्यानपिढ्या अस्तित्वात असलेल्या आपल्या संस्कृतीची जपणूक. क. प्रतिकूल परिस्थितीतही आपल्या मूल्याधारित संस्कृतीचा राखलेला सार्थ अभिमान. ड. निसर्गाच्या सानिध्यात राहूनही त्यांच्यातील वर्णभेद उच्चनीचतेची भावना गळून न पडणे. पर्यायी उत्तरे :
EN
Passage (Q. 46 to 50) : Adivasi Lifestyle and Indian Folk Culture
(Note: In the official examination, this passage was presented in Marathi for assessing Marathi language comprehension skills.)
In ancient Indian texts, tribal people were referred to as 'Aranyaka' (forest-dwellers). Being original inhabitants dwelling in remote hilly terrains, they are also called Girijan or Vanavasi. About 400 tribal communities are documented in India. They sustain themselves on forest tubers, roots, and small tracts of jungle land, having no other means of livelihood. Living in valleys and ravines, their culture is distinctly different from urban civilization. Surrounded by nature, they are nature-worshippers. They are devout believers as well as superstitious, influenced by deities, Bhagats (shamans), and witchcraft. Deeply loving nature, they have no caste system (varnabheda) or notions of high and low hierarchy. Calling themselves kings of the forest, they uphold core values of selflessness and honesty, preserving their distinct culture even in adversity. Tribal dialects, attire, lifestyle practices, customs, and rituals constitute their cultural heritage. Folk festivals like Bohada, Tarpa dance, and globally acclaimed Warli painting form the jewel of Indian folk culture.
Renowned tribal researcher Dr. Govind Gare observed that when no other civilization had emerged on Earth, tribal culture flourished happily, until Aryans arrived through the Khyber Pass and pushed the original inhabitants into deep forests and mountains. Dispossessed of their native lands, they took shelter in forests, adapting to adversity. These original inhabitants are also called 'Aadim' (aboriginal/primitive).
The tribal society does not have a single common language; dispersed across numerous clans, each has its own spoken dialect, lacking a written script. In Maharashtra alone, tribals constitute 9.5% of the total population, comprising tribes like Korku, Warli, Thakar, Kokna, Gond, Madia, Katkari, Mahadev Koli, and Bhil.
Q. 47. What is the reason behind tribal lifestyle being considered the pride/glory of Indian folk culture?
a. Non-recognition of tribal folk arts at the global level.
b. Preservation of their traditional culture existing for generations.
c. Justified pride in preserving their value-based culture even in adverse conditions.
d. Non-elimination of caste discrimination and hierarchical feelings despite living close to nature.
Alternative options :