📘 उतारा क्र. २ (वनस्पतींमधील खनिज पोषण) खनिज पोषण : जैवक्षेत्रात तसेच मनुष्याच्या व्यवहारात खनिज पोषणाला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. सर्व जीवांमध्ये रासायनिक घटकांचे अणू असतात जे खडक, महासागर आणि वातावरणातून प्राप्त होतात. इतर सजीवांवर अवलंबून न राहता फक्त हिरव्या वनस्पती आणि विशिष्ट सूक्ष्मजीव पर्यावरणातून साधी अजैविक संयुगे आणि आयन शोषून घेऊ शकतात. या अजैविक घटकांना खनिजे किंवा खनिज पोषक म्हणतात. एखादा घटक अत्यावश्यक मानला जातो, जर त्याच्याशिवाय वनस्पती आपले जीवनचक्र पूर्ण करू शकत नाही आणि त्याची कमतरता इतर कोणत्याही घटकाने भरून काढता येत नाही. उच्च वनस्पतींसाठी आवश्यक असणारे घटक: ऑक्सिजन, कार्बन, हायड्रोजन, नायट्रोजन, पोटॅशियम, कॅल्शियम, मॅग्नेशियम, लोह, बोरॉन आणि क्लोरीन. जे घटक तुलनेने जास्त प्रमाणात आवश्यक असतात त्यांना मॅक्रोइलेमेंट्स (Macroelements / स्थूल पोषकद्रव्ये) म्हणतात आणि ज्या घटकांची अत्यल्प गरज असते त्यांना मायक्रोइलेमेंट्स (Micronutrients / सूक्ष्म पोषकद्रव्ये) म्हणतात. कार्बन, हायड्रोजन आणि ऑक्सिजन हे वनस्पतींचे फ्रेमवर्क घटक (Framework elements) आहेत. नायट्रोजन हा प्रथिने, DNA, RNA, क्लोरोफिल, NAD⁺, NADP⁺, FAD इत्यादी जैवरेणूंचा घटक आहे. फॉस्फरस हा न्यूक्लिक आम्ल व फॉस्फोलिपिड्सचा घटक आहे. पोटॅशियम वनस्पतींच्या सामान्य वाढीसाठी जास्त प्रमाणात लागते, कारण ते पेशींतर्गत प्रथिनांसाठी आवश्यक आयनिक वातावरण पुरवते. कॅल्शियम संरचनात्मक घटक आणि वितंचकांसाठी (enzymes) सहघटक (cofactor) म्हणून कार्य करतो. मॅग्नेशियम हा क्लोरोफिलच्या (हरितद्रव्याच्या) संरचनेचा गाभा आहे तसेच रायबोझोम व क्रोमॅटिन तंतूंची अखंडता राखतो. लोह चयापचयात, मॅंगनीज प्रकाशसंश्लेषणात, बोरॉन साखर वाहतूक (sugar transport) व परागकण अंकुरणात आणि मॉलिब्डेनम नायट्रोजन चयापचयात महत्त्वाची भूमिका बजावतो. मॅग्नेशियम कोणत्या संरचनेचा महत्त्वाचा घटक आहे? (a) क्लोरोफिल
(b) नायट्रोजन मेटॅबॉलिझम
(c) प्रकाशसंश्लेषण
(d) साखर वाहतूक वरीलपैकी कोणते विधान/विधाने बरोबर आहे/आहेत?