🎯

लक्ष्य परीक्षा

संयुक्त गट-ब, क व राज्यसेवा

⏱️

अपेक्षित वेळ

३० ते ४५ सेकंद

⚖️

गुणदान पद्धत

+१ गुण | -०.२५ निगेटिव्ह

📊

काठिण्य पातळी

मध्यम (७४% अचूकता)

मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिका (PYP चाचण्या) MPSC Rajyaseva Prelims 2022 CSAT Paper-II 2022 MEDIUM

📘 उतारा क्र. ३ (युरेनियम-२३५ चे केंद्रकीय विखंडन व शृंखला अभिक्रिया) युरेनियमच्या U-235 समस्थानिकावर मंद न्यूट्रॉनचा मारा केल्यास न्यूट्रॉनचे प्रग्रहण होऊन अस्थायी U-236 तयार होतो. त्याचे तत्काळ भंजन होऊन दोन मध्यम शकले तयार होतात आणि २ ते ३ दुय्यम न्यूट्रॉन बाहेर पडतात. उदा. U-235 + n → U-236 → Ba-140 + Kr-94 + 2n. अणुविखंडन प्रक्रियेत प्रचंड ऊर्जा बाहेर पडते, जी वस्तुमान त्रुटीवर (Mass Defect) अवलंबून असते. विखंडनानंतर तयार झालेल्या उत्पादक शकलांचे व मुक्त न्यूट्रॉन्सचे एकत्रित वस्तुमान मूळ अभिक्रियाकारकांच्या वस्तुमानापेक्षा किंचित कमी असते. ही वस्तुमान त्रुटी एका युरेनियम अणूच्या विखंडनात सुमारे 0.2 a.m.u. असते, ज्यातून सुमारे 186 MeV इतकी ऊर्जा (किंवा १ मोल म्हणजे २३५ ग्रॅम युरेनियमपासून 4.3 × 10⁹ kcal) मुक्त होते. उत्सर्जित झालेले दुय्यम न्यूट्रॉन्स इतर युरेनियम अणूंचे विखंडन घडवून आणतात आणि शृंखला अभिक्रिया (Chain Reaction) सुरू होते. परंतु जर युरेनियमचे प्रमाण कमी असेल, तर बहुतांश न्यूट्रॉन्स पृष्ठभागावरून निसटून जातात आणि अभिक्रिया थांबते. म्हणूनच शृंखला अभिक्रिया चालू राहण्यासाठी पदार्थाचे सीमांत वस्तुमान (Critical Mass) असणे आवश्यक असते. अणूभट्टीमध्ये नियंत्रित विखंडनासाठी ग्रॅफाइट किंवा जड पाणी (Heavy Water - D₂O) हे न्यूट्रॉन मंदायक (Moderator) म्हणून वापरले जातात, जे जलद न्यूट्रॉन्सची गती मंद करून त्यांचे प्रग्रहण सुलभ करतात. विखंडन प्रक्रियांमध्ये निर्माण होणाऱ्या ऊर्जेचे प्रमाण खालीलपैकी कोणत्या बाबीवर/बाबींवर अवलंबून असते? (a) अभिक्रियाकारकाचे वस्तुमान
(b) उत्पादाचे वस्तुमान
(c) अभिक्रियाकारक आणि उत्पादाचे वस्तुमान
(d) विखंडनाच्या वेळी कमी झालेले वस्तुमान (वस्तुमान त्रुटी) योग्य पर्याय निवडा:

EN 📘 Passage 3 (Nuclear Fission of Uranium-235 & Chain Reaction) When uranium-235 (U-235) is bombarded with slow neutrons, it captures a neutron forming unstable U-236, which splits into two fragments releasing secondary neutrons: U-235 + n → U-236 → Ba-140 + Kr-94 + 2n. During nuclear fission, enormous energy is released due to mass defect (the total mass of products and emitted neutrons is less than that of the reactants). For U-235, the mass defect is approximately 0.2 a.m.u., yielding about 186 MeV per fissioning atom, or 4.3 × 10⁹ kcal per mole (235 g) of U-235. Secondary neutrons can trigger subsequent fissions, sustaining a self-propagating chain reaction. If the fissile mass is below a threshold, neutrons escape the surface and the reaction ceases. Thus, a critical mass is essential to initiate and sustain the chain reaction. In nuclear reactors, graphite or heavy water (D₂O) is used as a moderator to slow down fast neutrons to thermal speeds for efficient capture and controlled power generation. In fission processes, the amount of energy released depends on which of the following factor/s ? (a) The mass of the reactant
(b) The mass of the product
(c) The mass of the reactant and product
(d) The loss in mass during fission Select the correct option:

💡 स्वतः सोडवून पहा: खालील पर्यायांपैकी अचूक उत्तर निवडा:

फक्त (a) आणि (c)

Only (a) and (c)

फक्त (b)

Only (b)

फक्त (d)

Only (d)

फक्त (a) आणि (d)

Only (a) and (d)

जाहिरात • ADVERTISEMENT

verified योग्य उत्तर: पर्याय (3) - सविस्तर स्पष्टीकरण

स्पष्टीकरण:

उताऱ्यामध्ये स्पष्ट नमूद केले आहे:

> *"अणूच्या विखंडन क्रियेत मोठ्या प्रमाणात ऊर्जा बाहेर पडते. विखंडनामुळे निर्माण होणारी ऊर्जा वस्तुमान त्रुटीवर (Mass Defect / विखंडनाच्या वेळी कमी झालेले वस्तुमान) अवलंबून असते. विखंडनानंतर दोन शकले व मोकळे झालेले न्यूट्रॉन यांचे एकत्रित वस्तुमान हे अभिक्रियाकारकांच्या वस्तुमानापेक्षा कमी असते."*

• आइन्स्टाईनच्या वस्तुमान-ऊर्जा समीकरणांनुसार (\(E = \Delta m \cdot c^2\)), विखंडनात जी ऊर्जा उत्सर्जित होते ती प्रत्यक्षात नष्ट किंवा रूपांतरित झालेल्या वस्तुमानावर (\(\Delta m\)) अवलंबून असते.

• म्हणून फक्त (d) हे विधान योग्य आहे (पर्याय ३).

💡 MPSC परीक्षा टीप परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट

अणुऊर्जेचा मूळ स्त्रोत हा 'वस्तुमान त्रुटी' (Mass Defect) असतो. एक अणुवस्तुमान एकक (\(1\text{ a.m.u.}\)) वस्तुमान त्रुटीचे रूपांतर सुमारे \(931.5\text{ MeV}\) ऊर्जेत होते.

translate English Explanation / स्पष्टीकरण:

Explanation:

As explicitly detailed in the passage:

> *"During a nuclear fission, a large amount of energy is released due to mass defect (the loss in mass during fission), i.e., the sum of masses of the two fragments and the neutrons set free, is less than the sum of the masses of the reactants."*

• According to Einstein's mass-energy equivalence equation (\(E = \Delta m \cdot c^2\)), the released energy is directly proportional to the difference in mass (\(\Delta m\)), known as the mass defect or mass loss.

• Hence, the amount of energy released depends on the loss in mass during fission (statement d), making Only (d) the correct choice (Option 3).

💡 MPSC EXAM TIP High-Yield Exam Strategy Tip

The mass defect is transformed directly into kinetic energy of fission fragments and gamma radiation. A mass loss of \(1\text{ a.m.u.}\) releases approximately \(931.5\text{ MeV}\).

format_list_bulleted पर्यायनिहाय सविस्तर विश्लेषण (Option Elimination Analysis)

✗ पर्याय (1) फक्त (a) आणि (c) (अयोग्य): हा पर्याय संबंधित नियमांनुसार किंवा ऐतिहासिक/वैज्ञानिक तथ्यांनुसार लागू होत नाही (अयोग्य पर्याय).

⚠️ पर्याय (2) फक्त (b) (फसवणारा पर्याय - Distractor): हा पर्याय सामान्यतः परीक्षेत विद्यार्थ्यांना संभ्रमात टाकण्यासाठी दिला जातो. संबंधित संकल्पनेशी अंशतः साधर्म्य वाटले तरी या प्रश्नाच्या संदर्भात हा पर्याय अयोग्य ठरतो.

✓ पर्याय (3) फक्त (d) (अचूक उत्तर): म्हणून **फक्त (d)** हे विधान योग्य आहे (पर्याय ३).

✗ पर्याय (4) फक्त (a) आणि (d) (अयोग्य): हा पर्याय संबंधित नियमांनुसार किंवा ऐतिहासिक/वैज्ञानिक तथ्यांनुसार लागू होत नाही (अयोग्य पर्याय).

💡 विद्यार्थी कुठे चुकतात? (Common Student Mistake):
प्रश्नातील नकारात्मक शब्द (उदा. 'नाही', 'अयोग्य', 'केवळ', 'सर्व बरोबर') घाईगडबडीत नीट न वाचल्यामुळे अनेक विद्यार्थी चुकीचा पर्याय निवडतात. प्रश्न काळजीपूर्वक वाचूनच अंतिम उत्तर निश्चित करावे.

assignment 🎯 या अभ्यास घटकावरील विशेष टेस्ट सिरीज (Topic-Specific Test Series)

'MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०२२ (CSAT) पेपर-२' या घटकावरील आपली तयारी तपासण्यासाठी खालील मोफत टेस्ट सोडवून पहा. टेस्ट पूर्ण झाल्यावर लगेच आपले गुण व ऑल-महाराष्ट्र रँक तपासा.

🎯 घटक चाचणी मोफत टेस्ट

राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०२२ (CSAT-२)

quiz 80 प्रश्न timer 120 मिनिटे military_tech 200 गुण

📚 विषय चाचणी मोफत टेस्ट

MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०२५ (GS) पेपर-१ (दि. ०९ नोव्हेंबर, २०२५)

quiz 100 प्रश्न timer 120 मिनिटे military_tech 200 गुण

📚 विषय चाचणी मोफत टेस्ट

MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०२४ (GS) पेपर-१ (दि. ०१ डिसेंबर, २०२४)

quiz 100 प्रश्न timer 120 मिनिटे military_tech 200 गुण

📚 विषय चाचणी मोफत टेस्ट

MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०२३ (GS) पेपर-१ (दि. ०४ जून, २०२३)

quiz 100 प्रश्न timer 120 मिनिटे military_tech 200 गुण

menu_book घटक संकल्पना व स्मरण मुद्दे: MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०२२ (CSAT) पेपर-२

MPSC संयुक्त गट-ब (PSI, STI, ASO), संयुक्त गट-क आणि राज्यसेवा पूर्व व मुख्य परीक्षेमध्ये 'MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०२२ (CSAT) पेपर-२' या घटकावर सातत्याने संकल्पनाधारित व तथ्यात्मक प्रश्न विचारले जातात. या घटकाचा सखोल अभ्यास केल्यास परीक्षेत हक्काचे गुण मिळवणे शक्य होते.

क्र.	परीक्षेसाठी महत्त्वाचे स्मरण मुद्दे व संकल्पना (High-Yield Facts)
1	परीक्षेतील अभ्यासक्रम: मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिका (PYP चाचण्या) विषयांतर्गत 'MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०२२ (CSAT) पेपर-२' हा अत्यंत महत्त्वपूर्ण पायाभूत अभ्यास घटक आहे.
2	तथ्य व संकल्पनांची सांगड: या घटकातील व्याख्या, मूलभूत तत्त्वे, कलमे, कायदे किंवा नियमांची अचूक माहिती असणे अनिवार्य आहे.
3	मागील वर्षांचे विश्लेषण (PYQ Trend): मागील वर्षांमधील MPSC प्रश्नपत्रिकांचे विश्लेषण केल्यास या घटकावर थेट आणि विधानात्मक प्रश्न नियमित विचारलेले आढळतात.
4	वेळ व्यवस्थापन: अशा स्वरूपाचे वस्तुनिष्ठ बहुपर्यायी प्रश्न सोडवण्यासाठी सरासरी ३० ते ४५ सेकंदांचा वेळ पुरेसा ठरतो.
5	उजळणी रणनीती: परीक्षेच्या अंतिम टप्प्यात या घटकातील महत्त्वाचे अपवाद, कालरेषा व स्मरण तक्त्यांची नियमित उजळणी करावी.

📊 MPSC परीक्षेतील गुणभार विश्लेषण: मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिका (PYP चाचण्या) विषयातील 'MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०२२ (CSAT) पेपर-२' या घटकावर MPSC संयुक्त पूर्व व मुख्य परीक्षेत दरवर्षी किमान १ ते २ प्रश्न निश्चित विचारले जातात.

stars परीक्षेसाठी महत्त्वाचे ५ सुवर्ण निष्कर्ष (Key Exam Takeaways)

या प्रश्नाचे अचूक उत्तर 'फक्त (d)' हे असून ते 'MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०२२ (CSAT) पेपर-२' या अभ्यास घटकाशी संबंधित आहे.
MPSC पूर्व व मुख्य परीक्षांमध्ये थेट संकल्पनात्मक प्रश्न विचारून विद्यार्थ्यांच्या मूलभूत आकलनाची चाचणी घेतली जाते.
परीक्षेत नकारात्मक गुणपद्धत (-०.२५) असल्यामुळे खात्री असल्यासच उत्तर निश्चित करावे.
संबंधित घटकाचे मूळ स्रोत, पाठ्यपुस्तके आणि आयोगाच्या अधिकृत संदर्भ ग्रंथांचा आधार घेऊन नियमित सराव करावा.
MPSC Abhyas Academy ॲपवर या घटकावरील ५०+ मोफत सराव प्रश्न व ऑल-महाराष्ट्र रँक उपलब्ध आहेत.

help_outline वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (Frequently Asked Questions)

हा प्रश्न MPSC च्या कोणत्या परीक्षांसाठी उपयुक्त आहे? expand_more

हा प्रश्न MPSC संयुक्त पूर्व परीक्षा (गट-ब व गट-क), राज्यसेवा पूर्व व मुख्य परीक्षा, तसेच पोलीस भरती, तलाठी व सर्व महाराष्ट्र स्पर्धा परीक्षांसाठी अत्यंत उपयुक्त आहे.

'MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०२२ (CSAT) पेपर-२' या घटकाची तयारी कशी करावी? expand_more

या घटकाची तयारी करताना प्रथम मूलभूत पाठ्यपुस्तके (स्टेट बोर्ड / संदर्भ पुस्तके) वाचावीत, त्यानंतर मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिका (PYQs) सोडवाव्यात आणि सराव चाचण्यांद्वारे वेळेचे नियोजन साधावे.

MPSC परीक्षेत या विषयाचे गुणदान व काठिण्य पातळी कशी असते? expand_more

MPSC पूर्व परीक्षेत सामान्यतः प्रत्येक प्रश्नाला १ गुण असतो आणि चुकीच्या उत्तरासाठी ०.२५ गुण (१/४) वजा केले जातात. या घटकातील प्रश्नांची काठिण्य पातळी मध्यम ते उच्च स्वरूपाची असते.

quiz याच घटकावरील आणखी महत्त्वाचे सराव प्रश्न (Practice Related Questions)

जाहिरात • ADVERTISEMENT

📄 MPSC मागील वर्षांच्या अधिकृत प्रश्नपत्रिका व आन्सर की डाऊनलोड करा:

२००२ ते २०२६ पर्यंतच्या सर्व संयुक्त गट-ब, गट-क व राज्यसेवा प्रश्नपत्रिका PDF मोफत उपलब्ध.

सर्व प्रश्नपत्रिका PDF → Combine Study Guide →

stars परीक्षेसाठी महत्त्वाचे ५ सुवर्ण निष्कर्ष (Key Exam Takeaways)

घटक सराव चाचणी

🏆 चाचणी निकाल व ऑल-महाराष्ट्र रँक

WhatsApp झटपट लॉगिन