🎯

लक्ष्य परीक्षा

संयुक्त गट-ब, क व राज्यसेवा

⏱️

अपेक्षित वेळ

३० ते ४५ सेकंद

⚖️

गुणदान पद्धत

+१ गुण | -०.२५ निगेटिव्ह

📊

काठिण्य पातळी

मध्यम (७४% अचूकता)

मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिका (PYP चाचण्या) MPSC Rajyaseva Prelims 2022 CSAT Paper-II 2022 MEDIUM

📘 उतारा क्र. ७ (स्त्रिया, बायोमास अर्थव्यवस्था आणि नैसर्गिक संसाधने) स्त्रिया व नैसर्गिक संपदा : पर्यावरण विध्वंसामुळे सर्वात जास्त फटका ग्रामीण भागातील गरीब स्त्रियांना बसतो. प्रत्येक पहाट त्यांच्यासाठी पाणी, जळाऊ लाकूड (इंधन) आणि जनावरांचा चारा आणण्यासाठी दूर अंतरावर पायपीट घेऊन येते. या कार्यात त्या वृद्ध, तरुण किंवा गरोदर असल्याचा काहीही फरक पडत नाही; कौटुंबिक गरजा भागवणे अनिवार्य असते. पर्यावरणीय परिस्थिती खालावत जाईल तसा हा प्रवास अधिक लांब आणि थकवणारा ठरतो. गरिबी आणि निसर्गाचा ऱ्हास यांच्या कात्रीत अडकलेल्या भारतातील ग्रामीण गरीब महिला शारीरिक सहनशक्तीच्या अंतिम मर्यादेपर्यंत पोहोचत आहेत. बायोमास (Biomass / जैववस्तुमान) हा देशातील बहुसंख्य ग्रामीण कुटुंबांच्या दैनंदिन गरजा पूर्ण करण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाची भूमिका बजावतो. अन्न, मासे, इंधन (सरपण, पिकांचे अवशेष, शेणखत, सेंद्रिय खते, पालापाचोळा), बांधकाम साहित्य (लाकूड व गवत) आणि औषधी वनस्पती हे सर्व बायोमासचीच वेगवेगळी रूपे आहेत. मानवी अस्तित्वासाठी आवश्यक असलेल्या पाण्याची उपलब्धताही थेट बायोमासशी निगडित आहे. पावसाळ्यानंतर तळी व ओढे आटतात, तेव्हा बायोमासच्या कमतरतेमुळे पाण्याचे दुर्भिक्ष तीव्र होते. ही उदरनिर्वाहाची अर्थव्यवस्था बहुतांशी अ-मौद्रिक (non-monetized) असते, जिथे पर्यावरणामधून या वस्तू विनामूल्य मिळतात. दुर्दैवाने औद्योगिकीकरण, नागरीकरण आणि रोखीच्या अर्थव्यवस्थेचा प्रसार यामुळे देशातील बायोमासच्या पायावर मोठा आघात झाला आहे. जंगलतोड (Deforestation) आणि वनस्पतींचे नष्ट होणे (Devegetation) यामुळे बायोमासचा विनाश झाला आहे. साल किंवा नैसर्गिक वृक्षांऐवजी व्यावसायिक सागवान व निलगिरीची लागवड झाल्याने स्थानिक उदरनिर्वाह संकटात आला आहे. याचा पहिला व थेट फटका आदिवासी आणि भटक्या जमातींना बसतो, ज्यांना संपूर्ण सामाजिक विनाशाचा सामना करावा लागतो; तर ग्रामीण संस्कृतीतील गरीब स्त्रियांना सर्वाधिक धोक्याला सामोरे जावे लागते. स्त्रियांच्या वाट्याला येणारा कामाचा असाधारण भार केवळ पर्यावरणाच्या ऱ्हासामुळे नाही, तर घरातील श्रमाची लैंगिक विभागणी, दुहेरी कामाचे ओझे, अन्नाचे असमान वाटप आणि जमीन व रोख पैशांवर नियंत्रणाचा अभाव यातून उद्भवतो. अशा स्थितीत पर्यावरणीय ऱ्हास स्त्रियांच्या आधीच बिकट असलेल्या समस्यांना पुरुषांपेक्षा कितीतरी पटीने अधिक तीव्र करतो. देशातील ग्रामीण घरातील बायोमासची भूमिका स्पष्ट करा.

EN 📘 Passage 7 (Women, Biomass Economy and Natural Resources) Women and Natural Resources: Probably no group is more severely affected by environmental degradation than poor village women. Every dawn brings a long trek to gather fuel, fodder, and potable water. Regardless of age or pregnancy, meeting daily household survival needs is an unyielding imperative. As ecological conditions deteriorate, this daily search becomes longer and more physically exhausting, pushing rural poor women to the limits of physical endurance. Biomass plays a crucial role in satisfying basic survival needs for rural households: food, fish, firewood, crop residues, cow dung, organic manure, timber, thatch, and medicinal herbs are all varied forms of biomass. Water availability is directly tied to vegetation cover in a monsoon-dependent climate. This biomass-based subsistence economy is largely non-monetized, providing free sustenance and primary employment through village crafts, forestry, and farming. Unfortunately, rapid industrialization, urbanization, and the penetration of the cash economy have severely eroded the nation's biomass base. Deforestation and devegetation—along with commercial monocultures like teak and eucalyptus replacing diverse native species like sal—have devastated local subsistence systems. Marginalized communities like indigenous tribals and nomadic pastoralists face total social destruction, while rural women across all cultures bear the brunt of the crisis. While gendered division of labor, lack of property rights, and intra-household inequality originate in social structures, environmental destruction exponentially amplifies these burdens upon women in ways distinct from men. Explain the role of biomass of the rural households in the country.

💡 स्वतः सोडवून पहा: खालील पर्यायांपैकी अचूक उत्तर निवडा:

बायोमास महत्त्वाची भूमिका बजावतो

Biomass plays a crucial role

पाणी हे एक बायोमास आहे

Water is one of the biomass

इंधन महत्त्वाची भूमिका बजावतो

Firewood plays an important role

बायोमास ग्रामीण घरात महत्त्वाचा नाही

Biomass is not important in rural households

जाहिरात • ADVERTISEMENT

verified योग्य उत्तर: पर्याय (1) - सविस्तर स्पष्टीकरण

स्पष्टीकरण:

उताऱ्यातील दुसऱ्या परिच्छेदातील पहिलेच वाक्य:

> *"बायोमास हा देशातील बहुसंख्य ग्रामीण कुटुंबांच्या दैनंदिन गरजा पूर्ण करण्यासाठी महत्त्वाची भूमिका बजावतो (Biomass plays a crucial role in meeting daily survival needs in the vast majority of the rural households in the country)."*

• अन्न, इंधन, चारा, घरबांधणी साहित्य, सेंद्रिय खते व औषधी या सर्व गरजा बायोमासद्वारे भागवल्या जातात.

• म्हणून बायोमास महत्त्वाची भूमिका बजावतो हा पर्याय तंतोतंत योग्य आहे (पर्याय १).

💡 MPSC परीक्षा टीप परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट

उताऱ्यातील मुख्य मध्यवर्ती विधानावर थेट आधारित प्रश्न. पाणी हा बायोमासशी संबंधित घटक आहे, स्वतः बायोमास नाही.

translate English Explanation / स्पष्टीकरण:

Explanation:

Direct textual excerpt from the passage:

> *"Biomass plays a crucial role in meeting daily survival needs in the vast majority of the rural households in the country."*

• Rural livelihood, subsistence nutrition, firewood energy, and shelter construction all pivot directly around local biomass availability.

• Therefore, Biomass plays a crucial role is the correct answer (Option 1).

💡 MPSC EXAM TIP High-Yield Exam Strategy Tip

Directly substantiated by the thematic thesis statement of the second paragraph.

format_list_bulleted पर्यायनिहाय सविस्तर विश्लेषण (Option Elimination Analysis)

✓ पर्याय (1) बायोमास महत्त्वाची भूमिका बजावतो (अचूक उत्तर): म्हणून **बायोमास महत्त्वाची भूमिका बजावतो** हा पर्याय तंतोतंत योग्य आहे (पर्याय १).

⚠️ पर्याय (2) पाणी हे एक बायोमास आहे (फसवणारा पर्याय - Distractor): हा पर्याय सामान्यतः परीक्षेत विद्यार्थ्यांना संभ्रमात टाकण्यासाठी दिला जातो. संबंधित संकल्पनेशी अंशतः साधर्म्य वाटले तरी या प्रश्नाच्या संदर्भात हा पर्याय अयोग्य ठरतो.

⚠️ पर्याय (3) इंधन महत्त्वाची भूमिका बजावतो (फसवणारा पर्याय - Distractor): हा पर्याय सामान्यतः परीक्षेत विद्यार्थ्यांना संभ्रमात टाकण्यासाठी दिला जातो. संबंधित संकल्पनेशी अंशतः साधर्म्य वाटले तरी या प्रश्नाच्या संदर्भात हा पर्याय अयोग्य ठरतो.

✗ पर्याय (4) बायोमास ग्रामीण घरात महत्त्वाचा नाही (अयोग्य): हा पर्याय संबंधित नियमांनुसार किंवा ऐतिहासिक/वैज्ञानिक तथ्यांनुसार लागू होत नाही (अयोग्य पर्याय).

💡 विद्यार्थी कुठे चुकतात? (Common Student Mistake):
प्रश्नातील नकारात्मक शब्द (उदा. 'नाही', 'अयोग्य', 'केवळ', 'सर्व बरोबर') घाईगडबडीत नीट न वाचल्यामुळे अनेक विद्यार्थी चुकीचा पर्याय निवडतात. प्रश्न काळजीपूर्वक वाचूनच अंतिम उत्तर निश्चित करावे.

assignment 🎯 या अभ्यास घटकावरील विशेष टेस्ट सिरीज (Topic-Specific Test Series)

'MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०२२ (CSAT) पेपर-२' या घटकावरील आपली तयारी तपासण्यासाठी खालील मोफत टेस्ट सोडवून पहा. टेस्ट पूर्ण झाल्यावर लगेच आपले गुण व ऑल-महाराष्ट्र रँक तपासा.

🎯 घटक चाचणी मोफत टेस्ट

राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०२२ (CSAT-२)

quiz 80 प्रश्न timer 120 मिनिटे military_tech 200 गुण

📚 विषय चाचणी मोफत टेस्ट

MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०२५ (GS) पेपर-१ (दि. ०९ नोव्हेंबर, २०२५)

quiz 100 प्रश्न timer 120 मिनिटे military_tech 200 गुण

📚 विषय चाचणी मोफत टेस्ट

MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०२४ (GS) पेपर-१ (दि. ०१ डिसेंबर, २०२४)

quiz 100 प्रश्न timer 120 मिनिटे military_tech 200 गुण

📚 विषय चाचणी मोफत टेस्ट

MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०२३ (GS) पेपर-१ (दि. ०४ जून, २०२३)

quiz 100 प्रश्न timer 120 मिनिटे military_tech 200 गुण

menu_book घटक संकल्पना व स्मरण मुद्दे: MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०२२ (CSAT) पेपर-२

MPSC संयुक्त गट-ब (PSI, STI, ASO), संयुक्त गट-क आणि राज्यसेवा पूर्व व मुख्य परीक्षेमध्ये 'MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०२२ (CSAT) पेपर-२' या घटकावर सातत्याने संकल्पनाधारित व तथ्यात्मक प्रश्न विचारले जातात. या घटकाचा सखोल अभ्यास केल्यास परीक्षेत हक्काचे गुण मिळवणे शक्य होते.

क्र.	परीक्षेसाठी महत्त्वाचे स्मरण मुद्दे व संकल्पना (High-Yield Facts)
1	परीक्षेतील अभ्यासक्रम: मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिका (PYP चाचण्या) विषयांतर्गत 'MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०२२ (CSAT) पेपर-२' हा अत्यंत महत्त्वपूर्ण पायाभूत अभ्यास घटक आहे.
2	तथ्य व संकल्पनांची सांगड: या घटकातील व्याख्या, मूलभूत तत्त्वे, कलमे, कायदे किंवा नियमांची अचूक माहिती असणे अनिवार्य आहे.
3	मागील वर्षांचे विश्लेषण (PYQ Trend): मागील वर्षांमधील MPSC प्रश्नपत्रिकांचे विश्लेषण केल्यास या घटकावर थेट आणि विधानात्मक प्रश्न नियमित विचारलेले आढळतात.
4	वेळ व्यवस्थापन: अशा स्वरूपाचे वस्तुनिष्ठ बहुपर्यायी प्रश्न सोडवण्यासाठी सरासरी ३० ते ४५ सेकंदांचा वेळ पुरेसा ठरतो.
5	उजळणी रणनीती: परीक्षेच्या अंतिम टप्प्यात या घटकातील महत्त्वाचे अपवाद, कालरेषा व स्मरण तक्त्यांची नियमित उजळणी करावी.

📊 MPSC परीक्षेतील गुणभार विश्लेषण: मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिका (PYP चाचण्या) विषयातील 'MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०२२ (CSAT) पेपर-२' या घटकावर MPSC संयुक्त पूर्व व मुख्य परीक्षेत दरवर्षी किमान १ ते २ प्रश्न निश्चित विचारले जातात.

stars परीक्षेसाठी महत्त्वाचे ५ सुवर्ण निष्कर्ष (Key Exam Takeaways)

या प्रश्नाचे अचूक उत्तर 'बायोमास महत्त्वाची भूमिका बजावतो' हे असून ते 'MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०२२ (CSAT) पेपर-२' या अभ्यास घटकाशी संबंधित आहे.
MPSC पूर्व व मुख्य परीक्षांमध्ये थेट संकल्पनात्मक प्रश्न विचारून विद्यार्थ्यांच्या मूलभूत आकलनाची चाचणी घेतली जाते.
परीक्षेत नकारात्मक गुणपद्धत (-०.२५) असल्यामुळे खात्री असल्यासच उत्तर निश्चित करावे.
संबंधित घटकाचे मूळ स्रोत, पाठ्यपुस्तके आणि आयोगाच्या अधिकृत संदर्भ ग्रंथांचा आधार घेऊन नियमित सराव करावा.
MPSC Abhyas Academy ॲपवर या घटकावरील ५०+ मोफत सराव प्रश्न व ऑल-महाराष्ट्र रँक उपलब्ध आहेत.

help_outline वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (Frequently Asked Questions)

हा प्रश्न MPSC च्या कोणत्या परीक्षांसाठी उपयुक्त आहे? expand_more

हा प्रश्न MPSC संयुक्त पूर्व परीक्षा (गट-ब व गट-क), राज्यसेवा पूर्व व मुख्य परीक्षा, तसेच पोलीस भरती, तलाठी व सर्व महाराष्ट्र स्पर्धा परीक्षांसाठी अत्यंत उपयुक्त आहे.

'MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०२२ (CSAT) पेपर-२' या घटकाची तयारी कशी करावी? expand_more

या घटकाची तयारी करताना प्रथम मूलभूत पाठ्यपुस्तके (स्टेट बोर्ड / संदर्भ पुस्तके) वाचावीत, त्यानंतर मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिका (PYQs) सोडवाव्यात आणि सराव चाचण्यांद्वारे वेळेचे नियोजन साधावे.

MPSC परीक्षेत या विषयाचे गुणदान व काठिण्य पातळी कशी असते? expand_more

MPSC पूर्व परीक्षेत सामान्यतः प्रत्येक प्रश्नाला १ गुण असतो आणि चुकीच्या उत्तरासाठी ०.२५ गुण (१/४) वजा केले जातात. या घटकातील प्रश्नांची काठिण्य पातळी मध्यम ते उच्च स्वरूपाची असते.

quiz याच घटकावरील आणखी महत्त्वाचे सराव प्रश्न (Practice Related Questions)

जाहिरात • ADVERTISEMENT

📄 MPSC मागील वर्षांच्या अधिकृत प्रश्नपत्रिका व आन्सर की डाऊनलोड करा:

२००२ ते २०२६ पर्यंतच्या सर्व संयुक्त गट-ब, गट-क व राज्यसेवा प्रश्नपत्रिका PDF मोफत उपलब्ध.

सर्व प्रश्नपत्रिका PDF → Combine Study Guide →

stars परीक्षेसाठी महत्त्वाचे ५ सुवर्ण निष्कर्ष (Key Exam Takeaways)

घटक सराव चाचणी

🏆 चाचणी निकाल व ऑल-महाराष्ट्र रँक

WhatsApp झटपट लॉगिन