खालील उतारा काळजीपूर्वक वाचा आणि त्यावर आधारित प्रश्नांची उत्तरे द्या (परिच्छेद ४ - कौशल्य विकास व नवोन्मेष):
एकूणच वृद्धी व स्पर्धेत चढाओढीचा लाभ या साठीच नव्हे तर भारताचा भविष्यातील विकास हा शाश्वत व सर्वसमावेशक होण्याच्या दृष्टीने भारतात नवोपक्रम किंवा नवता ही अत्यंत महत्वाची भूमिका बजावणार आहे. आपल्या देशात आरोग्य, शिक्षण, शेती, उर्जा आणि कौशल्ये या अत्यंत महत्वाच्या विभागामध्ये गरजपूर्तीचा अभाव दिसून येतो. लोकसंख्येच्या दृष्टीनेही या देशात अनेक आव्हाने आहेत. उदा. 55 कोटी लोकसंख्या ही 25 पेक्षा कमी वयोगटात मोडणारी असल्याने त्यांना संधींची उपलब्धता करून देणे आवश्यक आहे. त्यांचे साठी वर्ग, जात, लिंग, प्रदेश अशा बहुविध अंगाने विषमता वाढीचे आणि विकासाचे आव्हान तर आहेच, त्याबरोबरच आत्यंतिक दारिद्रयात अडकलेल्या कोट्यावधी नागरिकांना दारिद्रयरेषेच्या वरती आणणे ही तातडीची गरज आहे.
नवोपक्रम (Innovation) हेच या अत्यंत दबावात्मक आव्हांनाना सामोरे जाण्यासाठीचे उत्तर आहे व सर्वच उपक्रमांचा केंद्र बिंदू आहे. ज्ञानार्धारित अर्थव्यवस्था तयार होत असतांना त्यातून निर्माण होणाऱ्या लाभांचे वितरण होण्यासाठीही संधी संरचना निर्मिती अशाच नवोपक्रमातून होत असते. सर्वसामान्यांच्या आवाक्यातील परवडण्याजोगे उपाय, नाविण्यपूर्ण व्यवसायिक प्रतिमाने किंवा प्रक्रिया यातूनच सर्वसामान्य नागरिकांना सेवा प्राप्त करून घेणे सुलभ जात असते व कामाच्यापरंपरागत मार्गांपलीकडे जावून अधिकाधिक लोक विकास प्रक्रिये मध्ये सहभागी होत असतात.
तथापि आपली एकमेव गरज म्हणजे नवोपक्रमाच्या नव्या प्रतिमानाचा शोध घेणे ज्याचा भर हा सर्वसामान्याना पखडणारा व सर्वसमावेशक वृद्धी बरोबर त्रिकोणाच्या सर्वात खाली असलेल्या कमी उत्पन्न असणाऱ्यांना दारिद्रयातून व अभाव स्थितीतून वरती काढणे हा असेल.
दुर्देवाची गोष्ट म्हणजे. मागील कितीतरी दशकांत नवोपक्रम व संशोधन यांनी विकसितांच्या मागणीलाच प्राधान्य दिले श्रीमंतांच्या इच्छापूर्ती वरच अधिक भर दिला असून बौद्धिकता व भांडवल यांची संपूर्ण व्यवस्था त्यांचे समाधान करण्यासाठीच वापरली जात आहे. भारताला हा मार्ग स्वीकारता येणार नाही. त्यापेक्षा आपल्या देशातील संशोधन व नवोपक्रमांनी गरीबांवर आणि गरीब जनतेच्या अत्यावश्यक गरजावर लक्ष केंद्रित करण्याची गरज आहे. परंपरागत जुना सधन उपभोगाचा दृष्टिकोण आता चालणार नाही.
आपली प्रचंड लोकसंख्या आणि त्यांच्या अमाप गरजा लक्षात घेता आपल्या नवोपक्रमांनी दुर्मिळ संसाधनें काटकसरीनेच वापरली पाहिजेत व सर्वांना परवडणारी आणि पर्यावरणदृष्ट्या शाश्वत अशी आपली संशोधन व नवतेची दिशा असावी भारताचे राष्ट्रीय नवता महामंडळाचे कामकाजही हीच विचारसरणी दाखवते. विकसित भारतासाठी लोकाचे-लोकांसाठी-लोकांनी तयार केलेले नवतेचे प्रतिमान विकसित करण्याचा त्यांचा प्रयत्न आहे. ज्ञाननिर्मितीत जेथे लोकच लाभार्थी आहेत अशाच सर्वसमावेशक दृष्टीकोनातूनच आपण अधिकाधिक शाश्वत विकासाचे प्रतिमान निर्माण करू शकू.
पुढील कोणते विधान योग्य आहे? अ. आत्ता पर्यंत आपण केवळ पुढारलेल्या राष्ट्रांच्या गरजा पुरविल्या. ब. सध्याच्या आपल्या विकासाच्या मॉडेलने आपल्या पर्यावरणाचा -हास झाला.
EN
Read the following passage carefully and answer the questions that follow (Passage 4 - Skill Development & Innovation):
Innovation is going to be critical for India not only for growth and competitive advantage, but also to ensure that our future development is sustainable and inclusive. Our country faces a range of unmet needs related to critical areas such as health, education, agriculture, energy and skills. It also faces immense challenges related to demography, with 55 crore below the age of 25 for whom opportunities must be provided, disparity, driven by the multiple deprivations of class, caste, gender, and region, and the challenge of development, with the urgent need to lift crores of citizens out of dire poverty.
Innovation is going to central to providing an answer to these most pressing challenges and for creating opportunity structures for sharing the benefits of the emerging knowledge economy. Affordable solutions, innovative business models, or processes which ease delivery of services to citizens will allow more people to join the development process and also enable looking beyond the conventional way of doing things.
However, our unique needs call for a new model of innovation that focuses on affordability and inclusive growth and lifts people at the bottom of the pyramid out of poverty and deprivation. For decades, the trajectory of innovation has reflected the priorities of the developed world focusing more on the desires of the rich, and directing ecosystem of talent and capital to satisfy them. India cannot follow that path. Our innovation must instead focus on the poor, and their most essential wants. The old consumption-intensive approaches cannot work, given the sheer scale of our needs and our vast population. Instead our innovation needs to be frugal with scarce resources, affordable for our poorest citizens and environmentally sustainable. The work of India's National Innovation Council reflects this thinking. Their effort has been aimed at creating an Indian model of Innovation, of the people, by the people and for the people. Only through this inclusive approach where people are beneficiaries in knowledge creation and generation can we hope to create more sustainable models of development.
Which of the following statements is/are correct? a. So far we have been meeting the needs of developed countries only. b. Our present model of development has degraded our environment.
Which of the following statements is/are correct? a. So far we have been meeting the needs of developed countries only. b. Our present model of development has degraded our environment.