🎯

लक्ष्य परीक्षा

संयुक्त गट-ब, क व राज्यसेवा

⏱️

अपेक्षित वेळ

३० ते ४५ सेकंद

⚖️

गुणदान पद्धत

+१ गुण | -०.२५ निगेटिव्ह

📊

काठिण्य पातळी

मध्यम (७४% अचूकता)

मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिका (PYP चाचण्या) MPSC Rajyaseva Prelims 2022 CSAT Paper-II 2022 MEDIUM

📘 उतारा क्र. ८ (वंदना शिवा: वनविषयक धोरण आणि परिणाम) वनविषयक धोरण आणि परिणाम: 'इकॉलॉजी अँड द पॉलिटिक्स ऑफ सर्व्हायव्हल' (१९९१) या आपल्या ग्रंथात डॉ. वंदना शिवा स्पष्ट करतात की, उष्णकटिबंधातील जंगलांच्या साधनसंपत्तीवर पर्यावरणदृष्ट्या व आर्थिकदृष्ट्या जगातील सर्वात मोठे संकट ओढवले आहे. संपूर्ण जगाची अन्नसुरक्षा ही मुख्यतः पर्यावरणाचे स्थैर्य आणि उष्णकटिबंधातील (किंवा विकसनशील देशांतील) लोकांच्या आर्थिक कल्याणातील परस्परसंबंधांवर अवलंबून आहे. वंदना शिवा जंगलांशी संबंधित तीन मूलभूत अर्थव्यवस्थांमधील परस्परविरोधी मागण्यांच्या संदर्भात हे संकट मांडतात:
१. नैसर्गिक अर्थव्यवस्था (Nature's economy): जी मातीची सुपीकता व जलचक्र टिकवणाऱ्या पर्यावरणीय प्रक्रियांशी संबंधित आहे.
२. जगण्याची अर्थव्यवस्था (Survival economy): जी स्थानिक लोकांच्या सरपण, चारा, फळे, हरितखत व लाकूड या मूलभूत गरजा भागवते.
३. बाजारपेठीय अर्थव्यवस्था (Market economy): जी लाकूड लगदा, प्लायवूड, फर्निचर इत्यादी औद्योगिक व व्यापारी मागण्या पूर्ण करते.
भारतात पारंपरिक काळात नैसर्गिक अर्थव्यवस्था आणि जगण्याची अर्थव्यवस्था परस्परपूरक होत्या; संवर्धन आणि उपयोग या दोन्ही दृष्टिकोनातून स्थानिक गरजा संतुलितपणे पूर्ण होत असत. मात्र वसाहतवादी ब्रिटिश राजवटीने या शाश्वत वापरात मोठा खंड पाडला. जंगलांचा बहुउद्देशीय वापर मोडीत काढून केवळ व्यापारीदृष्ट्या मौल्यवान लाकडाचे उत्पादन वाढवणारे 'एककलमी शास्त्रीय वनीकरण' लागू केले गेले. बाजारपेठीय लाभासाठी स्थानिक लोकांचे हक्क हिरावले गेले. वसाहतवादोत्तर काळातही हीच व्यापारी धोरणे कायम राहिली; नैसर्गिक मिश्र जंगलांचा संहार करून निलगिरी, पाइन (देवदार) यांसारख्या व्यापारी वृक्षांची एकच पीक लागवड (Monoculture) करण्यात आली. यामुळे स्थानिक लोकांच्या इंधन, चारा, खतांची उपलब्धता नष्ट झाली आणि हिमालय व पश्चिम घाटासारख्या संवेदनशील डोंगराळ परिसंस्थांमधील जल-पर्यावरणीय समतोल उद्ध्वस्त झाला. दिलेल्या उताऱ्यावरून भारतातील जंगलाशी संबंधित स्थानिक जनसमुदायाचा कोणता दृष्टिकोन समोर येतो?

EN 📘 Passage 8 (Vandana Shiva: Forest Policy and Ecological Impact) Forest Policy and Impact: In her acclaimed work Ecology and the Politics of Survival (1991), Dr. Vandana Shiva argues that tropical forests are experiencing severe ecological and economic crises. Global food security hinges fundamentally on the intimate link between ecological stability and the economic well-being of populations in tropical, developing regions. Shiva analyzes this forest crisis through the lens of three conflicting economies competing for forest biomass:
1. Nature's economy: Governs vital ecological processes, preserving soil systems and hydrological cycles.
2. Survival economy: Fulfills basic subsistence needs of local dwellers (fuelwood, fodder, fruits, green manure, small timber).
3. Market economy: Converts forest biomass into commercial commodities (pulpwood, plywood, timber) for urban-industrial profit.
Historically in India, nature's economy and survival economy overlapped harmoniously through conservation-oriented utilization. Colonial rule abruptly severed this symbiosis by introducing reductionist 'scientific forestry' aimed solely at commercial timber maximization. Post-colonial governance exacerbated these conflicts by replacing diverse natural ecosystems with commercial monocultures (such as eucalyptus and pine). This market-driven forestry depleted local biomass required for survival and severely disrupted delicate ecological and hydrological processes across fragile mountain catchments like the Himalayas and the Western Ghats. Which approach of a community related to forests in India, do you understand from the given passage ?

💡 स्वतः सोडवून पहा: खालील पर्यायांपैकी अचूक उत्तर निवडा:

जंगलसंवर्धन व जंगल वापर

Conservation and use of forests

जंगलातील वृक्षांचा अतिवापर

Excess use of trees in the forests

व्यापारी वृद्धीसाठी जंगले

Forests for expansion of trade

केवळ आदिवासींसाठी जंगले

Forests only for tribal people

जाहिरात • ADVERTISEMENT

verified योग्य उत्तर: पर्याय (1) - सविस्तर स्पष्टीकरण

स्पष्टीकरण:

उताऱ्यातील दुसऱ्या परिच्छेदातील शेवटचे वाक्य:

> *"भारतात नैसर्गिक अर्थव्यवस्था आणि जगण्याची अर्थव्यवस्था या कायम परस्परव्यास (अतिव्यापीत) राहिल्या आहेत... संवर्धन आणि उपयोग (Conservation-oriented utilization) या दोन्ही दृष्टिकोनातून या व्यवस्था जनसमुदायाच्या गरजा पूर्ण करत आहेत."*

• भारतीय स्थानिक समुदायांचा दृष्टिकोन हा जंगलांचा केवळ संहार किंवा केवळ निष्क्रीय संवर्धन असा नव्हता, तर ते संवर्धनावर आधारित उपजीविकेचा वापर (Conservation and use of forests) करत असत.

• म्हणून जंगलसंवर्धन व जंगल वापर (Conservation and use of forests) हे योग्य उत्तर आहे (पर्याय १).

💡 MPSC परीक्षा टीप परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट

पारंपारिक भारतीय पर्यावरण नीती ही 'संवर्धनाभिमुख उपभोग' (Conservation-oriented utilization) या शाश्वत जीवनशैलीवर आधारलेली होती.

translate English Explanation / स्पष्टीकरण:

Explanation:

Direct textual excerpt from the passage:

> *"Nature's economy and survival economy have always overlapped in India. They functioned simultaneously without conflict as the survival needs of local people were satisfied through conservation-oriented utilization."*

• The traditional community relationship with forests was neither purely exploitative nor detached; it was defined by sustainable coexistence—harmonizing ecological conservation with daily subsistence use.

• Therefore, Conservation and use of forests is the correct answer (Option 1).

💡 MPSC EXAM TIP High-Yield Exam Strategy Tip

The passage highlights 'conservation-oriented utilization' as the bedrock of traditional Indian forest community culture.

format_list_bulleted पर्यायनिहाय सविस्तर विश्लेषण (Option Elimination Analysis)

✓ पर्याय (1) जंगलसंवर्धन व जंगल वापर (अचूक उत्तर): म्हणून **जंगलसंवर्धन व जंगल वापर (Conservation and use of forests)** हे योग्य उत्तर आहे (पर्याय १).

⚠️ पर्याय (2) जंगलातील वृक्षांचा अतिवापर (फसवणारा पर्याय - Distractor): हा पर्याय सामान्यतः परीक्षेत विद्यार्थ्यांना संभ्रमात टाकण्यासाठी दिला जातो. संबंधित संकल्पनेशी अंशतः साधर्म्य वाटले तरी या प्रश्नाच्या संदर्भात हा पर्याय अयोग्य ठरतो.

⚠️ पर्याय (3) व्यापारी वृद्धीसाठी जंगले (फसवणारा पर्याय - Distractor): हा पर्याय सामान्यतः परीक्षेत विद्यार्थ्यांना संभ्रमात टाकण्यासाठी दिला जातो. संबंधित संकल्पनेशी अंशतः साधर्म्य वाटले तरी या प्रश्नाच्या संदर्भात हा पर्याय अयोग्य ठरतो.

✗ पर्याय (4) केवळ आदिवासींसाठी जंगले (अयोग्य): हा पर्याय संबंधित नियमांनुसार किंवा ऐतिहासिक/वैज्ञानिक तथ्यांनुसार लागू होत नाही (अयोग्य पर्याय).

💡 विद्यार्थी कुठे चुकतात? (Common Student Mistake):
प्रश्नातील नकारात्मक शब्द (उदा. 'नाही', 'अयोग्य', 'केवळ', 'सर्व बरोबर') घाईगडबडीत नीट न वाचल्यामुळे अनेक विद्यार्थी चुकीचा पर्याय निवडतात. प्रश्न काळजीपूर्वक वाचूनच अंतिम उत्तर निश्चित करावे.

assignment 🎯 या अभ्यास घटकावरील विशेष टेस्ट सिरीज (Topic-Specific Test Series)

'MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०२२ (CSAT) पेपर-२' या घटकावरील आपली तयारी तपासण्यासाठी खालील मोफत टेस्ट सोडवून पहा. टेस्ट पूर्ण झाल्यावर लगेच आपले गुण व ऑल-महाराष्ट्र रँक तपासा.

🎯 घटक चाचणी मोफत टेस्ट

राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०२२ (CSAT-२)

quiz 80 प्रश्न timer 120 मिनिटे military_tech 200 गुण

📚 विषय चाचणी मोफत टेस्ट

MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०२५ (GS) पेपर-१ (दि. ०९ नोव्हेंबर, २०२५)

quiz 100 प्रश्न timer 120 मिनिटे military_tech 200 गुण

📚 विषय चाचणी मोफत टेस्ट

MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०२४ (GS) पेपर-१ (दि. ०१ डिसेंबर, २०२४)

quiz 100 प्रश्न timer 120 मिनिटे military_tech 200 गुण

📚 विषय चाचणी मोफत टेस्ट

MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०२३ (GS) पेपर-१ (दि. ०४ जून, २०२३)

quiz 100 प्रश्न timer 120 मिनिटे military_tech 200 गुण

menu_book घटक संकल्पना व स्मरण मुद्दे: MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०२२ (CSAT) पेपर-२

MPSC संयुक्त गट-ब (PSI, STI, ASO), संयुक्त गट-क आणि राज्यसेवा पूर्व व मुख्य परीक्षेमध्ये 'MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०२२ (CSAT) पेपर-२' या घटकावर सातत्याने संकल्पनाधारित व तथ्यात्मक प्रश्न विचारले जातात. या घटकाचा सखोल अभ्यास केल्यास परीक्षेत हक्काचे गुण मिळवणे शक्य होते.

क्र.	परीक्षेसाठी महत्त्वाचे स्मरण मुद्दे व संकल्पना (High-Yield Facts)
1	परीक्षेतील अभ्यासक्रम: मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिका (PYP चाचण्या) विषयांतर्गत 'MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०२२ (CSAT) पेपर-२' हा अत्यंत महत्त्वपूर्ण पायाभूत अभ्यास घटक आहे.
2	तथ्य व संकल्पनांची सांगड: या घटकातील व्याख्या, मूलभूत तत्त्वे, कलमे, कायदे किंवा नियमांची अचूक माहिती असणे अनिवार्य आहे.
3	मागील वर्षांचे विश्लेषण (PYQ Trend): मागील वर्षांमधील MPSC प्रश्नपत्रिकांचे विश्लेषण केल्यास या घटकावर थेट आणि विधानात्मक प्रश्न नियमित विचारलेले आढळतात.
4	वेळ व्यवस्थापन: अशा स्वरूपाचे वस्तुनिष्ठ बहुपर्यायी प्रश्न सोडवण्यासाठी सरासरी ३० ते ४५ सेकंदांचा वेळ पुरेसा ठरतो.
5	उजळणी रणनीती: परीक्षेच्या अंतिम टप्प्यात या घटकातील महत्त्वाचे अपवाद, कालरेषा व स्मरण तक्त्यांची नियमित उजळणी करावी.

📊 MPSC परीक्षेतील गुणभार विश्लेषण: मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिका (PYP चाचण्या) विषयातील 'MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०२२ (CSAT) पेपर-२' या घटकावर MPSC संयुक्त पूर्व व मुख्य परीक्षेत दरवर्षी किमान १ ते २ प्रश्न निश्चित विचारले जातात.

stars परीक्षेसाठी महत्त्वाचे ५ सुवर्ण निष्कर्ष (Key Exam Takeaways)

या प्रश्नाचे अचूक उत्तर 'जंगलसंवर्धन व जंगल वापर' हे असून ते 'MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०२२ (CSAT) पेपर-२' या अभ्यास घटकाशी संबंधित आहे.
MPSC पूर्व व मुख्य परीक्षांमध्ये थेट संकल्पनात्मक प्रश्न विचारून विद्यार्थ्यांच्या मूलभूत आकलनाची चाचणी घेतली जाते.
परीक्षेत नकारात्मक गुणपद्धत (-०.२५) असल्यामुळे खात्री असल्यासच उत्तर निश्चित करावे.
संबंधित घटकाचे मूळ स्रोत, पाठ्यपुस्तके आणि आयोगाच्या अधिकृत संदर्भ ग्रंथांचा आधार घेऊन नियमित सराव करावा.
MPSC Abhyas Academy ॲपवर या घटकावरील ५०+ मोफत सराव प्रश्न व ऑल-महाराष्ट्र रँक उपलब्ध आहेत.

help_outline वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (Frequently Asked Questions)

हा प्रश्न MPSC च्या कोणत्या परीक्षांसाठी उपयुक्त आहे? expand_more

हा प्रश्न MPSC संयुक्त पूर्व परीक्षा (गट-ब व गट-क), राज्यसेवा पूर्व व मुख्य परीक्षा, तसेच पोलीस भरती, तलाठी व सर्व महाराष्ट्र स्पर्धा परीक्षांसाठी अत्यंत उपयुक्त आहे.

'MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०२२ (CSAT) पेपर-२' या घटकाची तयारी कशी करावी? expand_more

या घटकाची तयारी करताना प्रथम मूलभूत पाठ्यपुस्तके (स्टेट बोर्ड / संदर्भ पुस्तके) वाचावीत, त्यानंतर मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिका (PYQs) सोडवाव्यात आणि सराव चाचण्यांद्वारे वेळेचे नियोजन साधावे.

MPSC परीक्षेत या विषयाचे गुणदान व काठिण्य पातळी कशी असते? expand_more

MPSC पूर्व परीक्षेत सामान्यतः प्रत्येक प्रश्नाला १ गुण असतो आणि चुकीच्या उत्तरासाठी ०.२५ गुण (१/४) वजा केले जातात. या घटकातील प्रश्नांची काठिण्य पातळी मध्यम ते उच्च स्वरूपाची असते.

quiz याच घटकावरील आणखी महत्त्वाचे सराव प्रश्न (Practice Related Questions)

जाहिरात • ADVERTISEMENT

📄 MPSC मागील वर्षांच्या अधिकृत प्रश्नपत्रिका व आन्सर की डाऊनलोड करा:

२००२ ते २०२६ पर्यंतच्या सर्व संयुक्त गट-ब, गट-क व राज्यसेवा प्रश्नपत्रिका PDF मोफत उपलब्ध.

सर्व प्रश्नपत्रिका PDF → Combine Study Guide →

stars परीक्षेसाठी महत्त्वाचे ५ सुवर्ण निष्कर्ष (Key Exam Takeaways)

घटक सराव चाचणी

🏆 चाचणी निकाल व ऑल-महाराष्ट्र रँक

WhatsApp झटपट लॉगिन