पुढील उतारा वाचून त्यावर आधारित प्रश्नांची उत्तरे द्या :
लोकसंख्या वृद्धी
लोकसंख्या वृद्धी फक्त भारताची नव्हे तर पूर्ण जगाची फार गंभीर समस्या आहे. लोकसंख्येच्या दृष्टीने चीन नंतर भारत दुसऱ्या स्थानी आहे. जर अशीच अनियंत्रित वाढ राहीली तर, 2035 या वर्षापर्यंत भारत लोकसंख्या वृद्धीत चीनला मागे टाकेल व जगात पहिल्या स्थानी होईल असा अंदाज व्यक्त केला गेलेला आहे.
लोकसंख्येचा अभ्यास करणाऱ्या शास्त्रास लोकसंख्या शास्त्र (डेमोग्राफी) असे संबोधतात. लोकसंख्या शास्त्राच्या अध्ययनात मर्त्यता, जनन आणि स्थलांतर या तीन निर्णायक घटकांचा आंतरभाव होतो. लोकसंख्या वृद्धीत जन्म, मृत्यू व स्थलांतर यांचे मूलभूत प्रक्रियेत मापन आणि एकरूपतेचा शोध घेणे हा या शास्त्राचा मुख्य विषय आहे.
लोकसंख्येच्या संदर्भात प्रसिद्ध विचारवंत प्रा. माल्थस यांनी दोन आधारतत्व सूचित केले आहेत. (i) मानवाच्या आस्तित्वासाठी त्याला अन्नाची गरज आहे. (ii) कामवासनेच्या आवेशाची गरज असणे, त्यांच्या मतानुसार लोकसंख्या वृद्धीवर बंधन नसेल तर ती भूमितीय पद्धतीने वाढत जाईल (1, 2, 4, 8, .....) व अन्नधान्य हे अंकगणितीय पद्धतीने वाढत जाईल (1, 2, 3, 4, .....). लोकसंख्या वृद्धी नियंत्रणासाठी त्यांनी दोन प्रकारचे अवरोध सुचित केले आहेत; सकारात्मक अवरोध आणि निवारक अवरोध.
लोकसंख्याचे चल दोन प्रकारचे असतात - संचित (stock) आणि प्रवाही (flow). लोकसंख्या संदर्भात माहितीचा महत्वाचा स्रोत राष्ट्रीय जनगणना आहे. जी भारतामधे दर दहा वर्षांनी केली जाते. लोकसंख्या शिरगणती 2021 ला होऊ घातली आहे. जनगणना हे प्राथमिक स्वरूपाचे दस्तऐवज असून ते पुढील बाबीवर प्रकाश टाकते-लोकसंख्या वृद्धीचा कल, जन्मदर, मृत्यूदर, स्थलांतर, ग्रामीण-नागरी लोकसंख्येचे प्रमाण, लिंग प्रमाण, अनुसूचित जाति व अनुसूचित जमातींची लोकसंख्या इत्यादी. अर्थातच हे दस्तऐवज लोकसंख्या वृद्धीचा प्रश्न हाताळण्यासाठी व योग्य धोरण अंगीकारण्यासाठी, धोरण ठरवण्यास लोकसंख्या शास्त्रज्ञास मोलाची मदत करते.
लोकसंख्येची अनियंत्रित वृद्धी लक्षात घेता भारत सरकारने लोकसंख्येच्या कमीत कमी एका घटकावर परिणाम होईल असे सरकारी धोरण स्थापित केले आहे. लोकसंख्या धोरणामुळे समाजातील लोकांचे सामूहिक कल्याण होईल अशी धारणा आहे. परिणामकारक लोकसंख्या धोरण हे लोकसंख्येच्या कलाविषयीचे ज्ञान, भविष्यकालीन दिशा, कारणे व संभाव्य परिणाम यावर आधारित आहे.
थोडक्यात लोकसंख्या धोरण कुटुंबाचा लहान आकार, मुलींचे विलंबाने विवाह करणे, संसर्गिय रोग नियंत्रित करणे, बालमृत्यूचे दर कमी करणे व बालकांसाठी लसीकरणाचे धोरण राबवणे इत्यादीसाठी प्रोत्साहन देते. वरील सर्व कार्यक्रम योग्यरित्या राबविले तर लोकसंख्या वृद्धी नक्की कमी होऊ शकते.
वरील उतारा वाचून आपणास काय अर्थबोध होतो?
(a) वरील उताऱ्यात नातेसंबंधावर भर दिलेला आहे.
(b) वरील उताऱ्यात लोकसंख्या वृद्धीवर प्रकाश टाकलेला आहे.
(c) वरील उताऱ्यात लोकसंख्या ही समस्या नसून राष्ट्रीय संपत्ती असल्याचे स्पष्ट केले आहे.
(d) अनियंत्रित लोकसंख्या रोखण्यासाठी परिणामकारक लोकसंख्या धोरणाची गरज आहे.
पर्याय निवडा :
EN
Read the following passage and answer the questions:
Population Growth Population growth is a serious issue not only in India but all over the World. India is second largest country after China. It is estimated by 2035 India is going to surpass China and becoming number one, if population growth goes unchecked. Demography is the science of population. It includes mortality, fertility and migration as three decisive components of population growth. Its main concerns are the measurements and discovery of uniformities in the basic processes of human birth, death, population movement and population growth. Prof. Malthus well known thinker on the issue of population suggested two basic postulates (i) Food is necessary for the existence of man and (ii) Passion between the sexes is necessary. According to him, population if goes unchecked increases in a geometric ratio (1, 2, 4, 8, ........) while the subsistence increases only in an arithmetic ratio (1, 2, 3, 4, .......). He advocated two checks on population i.e. positive checks and preventive checks. Population variables are of two kinds - stock and flow. The important source of information is national censuses which is carried out in India after every ten years. Population enumeration is due in 2021. This document is considered as primary which reflects on the trends of growth, rate of fertility, rate of mortality, migration, rural - urban population, sex ratio, population of the scheduled castes and scheduled tribes etc. Needless to say, it helps to the policy planners and demographers to adopt appropriate policy measures to handle the population growth. Taking into account the unchecked growth of the population the policy instituted by the government of India to influence at least one of the demographic components of population change. Population policy seek to enhance the welfare of the society collectively. An effective population policy rests upon knowledge about the demographic trends, its likely future course, and its causes and consequences. In short population policy promote small family norms, delayed marriage for girls, control the spread of communicable diseases, reduce infant mortality rate, immunization programmes for children etc. All these measures, if implemented properly, will definitely bring down the growth of population. What do you understand by reading the above passage ? (a) The passage emphasizes on human relations.
(b) The passage throws light on population growth.
(c) The passage explains that population is not a problem but a national asset.
(d) There is a need for an effective population policy to curb unchecked population. Choose option :
Population Growth Population growth is a serious issue not only in India but all over the World. India is second largest country after China. It is estimated by 2035 India is going to surpass China and becoming number one, if population growth goes unchecked. Demography is the science of population. It includes mortality, fertility and migration as three decisive components of population growth. Its main concerns are the measurements and discovery of uniformities in the basic processes of human birth, death, population movement and population growth. Prof. Malthus well known thinker on the issue of population suggested two basic postulates (i) Food is necessary for the existence of man and (ii) Passion between the sexes is necessary. According to him, population if goes unchecked increases in a geometric ratio (1, 2, 4, 8, ........) while the subsistence increases only in an arithmetic ratio (1, 2, 3, 4, .......). He advocated two checks on population i.e. positive checks and preventive checks. Population variables are of two kinds - stock and flow. The important source of information is national censuses which is carried out in India after every ten years. Population enumeration is due in 2021. This document is considered as primary which reflects on the trends of growth, rate of fertility, rate of mortality, migration, rural - urban population, sex ratio, population of the scheduled castes and scheduled tribes etc. Needless to say, it helps to the policy planners and demographers to adopt appropriate policy measures to handle the population growth. Taking into account the unchecked growth of the population the policy instituted by the government of India to influence at least one of the demographic components of population change. Population policy seek to enhance the welfare of the society collectively. An effective population policy rests upon knowledge about the demographic trends, its likely future course, and its causes and consequences. In short population policy promote small family norms, delayed marriage for girls, control the spread of communicable diseases, reduce infant mortality rate, immunization programmes for children etc. All these measures, if implemented properly, will definitely bring down the growth of population. What do you understand by reading the above passage ? (a) The passage emphasizes on human relations.
(b) The passage throws light on population growth.
(c) The passage explains that population is not a problem but a national asset.
(d) There is a need for an effective population policy to curb unchecked population. Choose option :