🎯
लक्ष्य परीक्षा
संयुक्त गट-ब, क व राज्यसेवा
⏱️
अपेक्षित वेळ
३० ते ४५ सेकंद
⚖️
गुणदान पद्धत
+१ गुण | -०.२५ निगेटिव्ह
📊
काठिण्य पातळी
मध्यम (७४% अचूकता)
मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिका (PYP चाचण्या) MPSC Rajyaseva Prelims 2021 CSAT Paper-II 2021 MEDIUM

पुढील उतारा वाचून त्यावर आधारित प्रश्नांची उत्तरे द्या :
घटनेची मूलभूत संरचना व ७३ वी-७४ वी घटनादुरुस्ती संकल्पनात्मक पातळीवर मूलभूत संरचनेची कल्पना अत्यंत पवित्र नाही. परंतु परिस्थितीची तशी मागणी असेल तर बदल करता येणे शक्य आहे असे म्हणता येईल. एक उदाहरण पुरेसे आहे : घटनाकारांना अपेक्षित असलेले संघराज्य दोन पातळ्यांवर स्थित शासनांमधील सत्ता वाटपाच्या योजनेवर आधारित होते. एक केंद्र पातळीवर व दुसरे राज्य पातळीवर. 73 व्या आणि 74 व्या घटनादुरुस्ती कायद्यांनी संघ आणि राज्य याशिवाय 'तिसरी पातळी' तयार करून घटनेच्या मूलभूत चौकटीत बदल केले आणि एका अर्थी घटनेच्या मूलभूत संरचनेचे उल्लंघन केले असे म्हणता येईल. शासनाच्या द्विस्तरीय संरचनेला 'बिघडविण्यात' आले असे वरपांगी वाटत असले तरी ह्या बदलामुळे अस्तित्वात असलेल्या संघराज्य संरचनेपेक्षा अधिक विकेंद्रीत स्वरूपाचे संघराज्य अस्तित्वात आले असे म्हणता येईल. घटने मध्ये अनुस्यूत असलेल्या 'लोकशाही विकेंद्रीकरणाच्या' संकल्पनेला आकार दिल्यामुळे या घटना दुरुस्तीमध्ये घटनेच्या सजीव स्वरूपाचे प्रतिबिंब दिसून येते. त्याच बरोबर 'समाजवाद' व 'धर्मनिरपेक्षता' या संज्ञांचा अंतर्भाव घटनेच्या मूलभूत संरचनेला धक्का देणारा ठरत नाही, कारण या गोष्टीसाठी साधारण सहमती होती. खरेतर पुढे जाऊन 1991 मध्ये आलेल्या नवीन आर्थिक धोरणामुळे समाजवाद या संकल्पनेचे महत्त्व लोपले आहे असे म्हणता येईल. अर्थातच, घटनेच्या संरचनेतील मूलभूत अथवा पायाभूत समजली गेलेली मूल्ये पूर्णपणे अबाध्य वा पवित्र समजण्याची गरज नाही हे स्पष्ट आहे. बदलत्या काळातील गतिमान अशा नव्या सामाजिक, राजकीय व आर्थिक परिस्थिती बरोबर जुळवून घेण्यासाठी अत्यंत आवश्यक वाटल्यास ह्या मूल्यांना बदलणे शक्य आहे हे समजून घेतले पाहिजे. मूलभूत संरचनेचा सिद्धांत संसद व सर्वोच्च न्यायालय यांच्या मध्ये विवादाची भूमी तयार करतो. त्याच बरोबर या सिद्धांताने कायदे निर्मितीचे संसदेचे कार्य व सर्वोच्च न्यायालयाच्या भारतीय घटनात्मक लोकशाही प्रक्रियेची सलगता टिकविण्याची जबाबदारी यांच्या मध्ये एक नाजुक समतोल देखील निर्माण केला आहे. 1991 साली भारत सरकारने स्वीकारलेल्या नवीन आर्थिक धोरणामुळे पुढीलपैकी कोणत्या मूल्याचे महत्त्व कमी झाले? (a) समाजवाद
(b) धर्मनिरपेक्षता
(c) लोकशाही विकेंद्रीकरण
(d) संघराज्य पर्याय निवडा :

EN Read the following passage and answer the questions:
Basic Structure of Constitution & 73rd-74th Amendments Conceptually, the idea of basic structure is not sacrosanct, but is not amenable to change if circumstances so require. An example will suffice here. The federalism that the founding fathers preferred was articulated as a scheme of distribution of power between two layers of government-one at the Union Level and other at the Provincial Levels. The Seventy-Third and Seventy-Fourth Amendment Acts, in fact, altered the basic structure of the constitution by introducing 'a third tier' besides the Union and States and was therefore 'violative' of the basic structure. The introduction of a third tier is a striking distortion in the prevalent two-tier structure of governance because this change is in the direction of greater federalism than what exists. However, these amendments were appreciated for having translated the notion of 'democratic decentralization' into practice and are thus reflective of the organic nature of the Constitution. Similarly, the introduction of the terms, like 'Socialism' and 'Secularism' (though the former considerably cost its salience with the adoption of the 1991 New Economic Policy) did not disrupt the basic structure simply because these changes evidently commanded 'general assent'. What is thus critical is the fact that the values of the Constitutional structure that are considered 'basic' or 'fundamental' are not entirely sacrosanct, but are amenable to change if it is absolutely necessary to keep pace with the Social, Political and Economic milieu. Although the basic structure doctrine creates a contentious space, it none the less has struck 'a balance, if an uneasy one,.... between the responsibilities of Parliament and the Supreme Court for protection of integrity of the seamless web [of Constitutional Democracy in India].' Which value lost its salience with the adoption of the 1991 New Economic Policy? (a) Socialism
(b) Secularism
(c) Democratic decentralization
(d) Federalism Choose option :
💡 स्वतः सोडवून पहा: खालील पर्यायांपैकी अचूक उत्तर निवडा:
A
(a) फक्त
Only (a)
B
(a) व (b)
(a) and (b)
C
(a) व (c)
(a) and (c)
D
(a) व (d)
(a) and (d)
जाहिरात • ADVERTISEMENT
verified योग्य उत्तर: पर्याय (1) - सविस्तर स्पष्टीकरण

उताऱ्यात थेट नमूद केलेले विधान:

"त्याच बरोबर 'समाजवाद' व 'धर्मनिरपेक्षता' या संज्ञांचा अंतर्भाव घटनेच्या मूलभूत संरचनेला धक्का देणारा ठरत नाही, कारण या गोष्टीसाठी साधारण सहमती होती. खरेतर पुढे जाऊन 1991 मध्ये आलेल्या नवीन आर्थिक धोरणामुळे समाजवाद या संकल्पनेचे महत्त्व लोपले आहे असे म्हणता येईल."

(इंग्रजी उतारा: "...introduction of the terms, like 'Socialism' and 'Secularism' (though the former considerably cost its salience with the adoption of the 1991 New Economic Policy)...")

येथे 'former' म्हणजे आधी उल्लेख केलेला 'समाजवाद' (Socialism) हा शब्द आहे, ज्याचे महत्त्व १९९१ च्या उदारीकरण, खाजगीकरण व जागतिकीकरणाच्या (LPG) धोरणामुळे कमी झाले.

त्यामुळे अचूक उत्तर (a) फक्त - पर्याय १ आहे.

💡 MPSC परीक्षा टीप परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट

इंग्रजी उताऱ्यातील 'the former' (पहिले) आणि 'the latter' (दुसरे) या संदर्भांवरून क्रमाने पहिले मूल्य म्हणजेच 'समाजवाद' असल्याचे निश्चित करावे.

translate English Explanation / स्पष्टीकरण:

The passage explicitly states:

"...the introduction of the terms, like 'Socialism' and 'Secularism' (though the former considerably cost its salience with the adoption of the 1991 New Economic Policy)..."

In this sentence, 'the former' grammatically and substantively refers to the first-mentioned term, Socialism. The 1991 LPG reforms shifted India toward market mechanisms, reducing traditional socialist state control.

Thus, Only (a) lost its salience.

Hence, Option 1 is the correct answer.

💡 MPSC EXAM TIP High-Yield Exam Strategy Tip

Master the grammatical referents 'former' (referring to Socialism) vs 'latter' (referring to Secularism) to pinpoint the exact subject in comprehension.

format_list_bulleted पर्यायनिहाय सविस्तर विश्लेषण (Option Elimination Analysis)
✓ पर्याय (1) (a) फक्त (अचूक उत्तर): त्यामुळे अचूक उत्तर **(a) फक्त - पर्याय १** आहे.
⚠️ पर्याय (2) (a) व (b) (फसवणारा पर्याय - Distractor): हा पर्याय सामान्यतः परीक्षेत विद्यार्थ्यांना संभ्रमात टाकण्यासाठी दिला जातो. संबंधित संकल्पनेशी अंशतः साधर्म्य वाटले तरी या प्रश्नाच्या संदर्भात हा पर्याय अयोग्य ठरतो.
⚠️ पर्याय (3) (a) व (c) (फसवणारा पर्याय - Distractor): हा पर्याय सामान्यतः परीक्षेत विद्यार्थ्यांना संभ्रमात टाकण्यासाठी दिला जातो. संबंधित संकल्पनेशी अंशतः साधर्म्य वाटले तरी या प्रश्नाच्या संदर्भात हा पर्याय अयोग्य ठरतो.
✗ पर्याय (4) (a) व (d) (अयोग्य): हा पर्याय संबंधित नियमांनुसार किंवा ऐतिहासिक/वैज्ञानिक तथ्यांनुसार लागू होत नाही (अयोग्य पर्याय).
💡 विद्यार्थी कुठे चुकतात? (Common Student Mistake):
प्रश्नातील नकारात्मक शब्द (उदा. 'नाही', 'अयोग्य', 'केवळ', 'सर्व बरोबर') घाईगडबडीत नीट न वाचल्यामुळे अनेक विद्यार्थी चुकीचा पर्याय निवडतात. प्रश्न काळजीपूर्वक वाचूनच अंतिम उत्तर निश्चित करावे.
assignment 🎯 या अभ्यास घटकावरील विशेष टेस्ट सिरीज (Topic-Specific Test Series)

'MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०२१ (CSAT) पेपर-२' या घटकावरील आपली तयारी तपासण्यासाठी खालील मोफत टेस्ट सोडवून पहा. टेस्ट पूर्ण झाल्यावर लगेच आपले गुण व ऑल-महाराष्ट्र रँक तपासा.

🎯 घटक चाचणी मोफत टेस्ट
राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०२१ (CSAT-२)
quiz 80 प्रश्न timer 120 मिनिटे military_tech 200 गुण
📚 विषय चाचणी मोफत टेस्ट
MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०२५ (GS) पेपर-१ (दि. ०९ नोव्हेंबर, २०२५)
quiz 100 प्रश्न timer 120 मिनिटे military_tech 200 गुण
📚 विषय चाचणी मोफत टेस्ट
MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०२४ (GS) पेपर-१ (दि. ०१ डिसेंबर, २०२४)
quiz 100 प्रश्न timer 120 मिनिटे military_tech 200 गुण
📚 विषय चाचणी मोफत टेस्ट
MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०२३ (GS) पेपर-१ (दि. ०४ जून, २०२३)
quiz 100 प्रश्न timer 120 मिनिटे military_tech 200 गुण
menu_book घटक संकल्पना व स्मरण मुद्दे: MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०२१ (CSAT) पेपर-२

MPSC संयुक्त गट-ब (PSI, STI, ASO), संयुक्त गट-क आणि राज्यसेवा पूर्व व मुख्य परीक्षेमध्ये 'MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०२१ (CSAT) पेपर-२' या घटकावर सातत्याने संकल्पनाधारित व तथ्यात्मक प्रश्न विचारले जातात. या घटकाचा सखोल अभ्यास केल्यास परीक्षेत हक्काचे गुण मिळवणे शक्य होते.

क्र. परीक्षेसाठी महत्त्वाचे स्मरण मुद्दे व संकल्पना (High-Yield Facts)
1 परीक्षेतील अभ्यासक्रम: मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिका (PYP चाचण्या) विषयांतर्गत 'MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०२१ (CSAT) पेपर-२' हा अत्यंत महत्त्वपूर्ण पायाभूत अभ्यास घटक आहे.
2 तथ्य व संकल्पनांची सांगड: या घटकातील व्याख्या, मूलभूत तत्त्वे, कलमे, कायदे किंवा नियमांची अचूक माहिती असणे अनिवार्य आहे.
3 मागील वर्षांचे विश्लेषण (PYQ Trend): मागील वर्षांमधील MPSC प्रश्नपत्रिकांचे विश्लेषण केल्यास या घटकावर थेट आणि विधानात्मक प्रश्न नियमित विचारलेले आढळतात.
4 वेळ व्यवस्थापन: अशा स्वरूपाचे वस्तुनिष्ठ बहुपर्यायी प्रश्न सोडवण्यासाठी सरासरी ३० ते ४५ सेकंदांचा वेळ पुरेसा ठरतो.
5 उजळणी रणनीती: परीक्षेच्या अंतिम टप्प्यात या घटकातील महत्त्वाचे अपवाद, कालरेषा व स्मरण तक्त्यांची नियमित उजळणी करावी.
📊 MPSC परीक्षेतील गुणभार विश्लेषण: मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिका (PYP चाचण्या) विषयातील 'MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०२१ (CSAT) पेपर-२' या घटकावर MPSC संयुक्त पूर्व व मुख्य परीक्षेत दरवर्षी किमान १ ते २ प्रश्न निश्चित विचारले जातात.

stars परीक्षेसाठी महत्त्वाचे ५ सुवर्ण निष्कर्ष (Key Exam Takeaways)

help_outline वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (Frequently Asked Questions)
हा प्रश्न MPSC च्या कोणत्या परीक्षांसाठी उपयुक्त आहे? expand_more
हा प्रश्न MPSC संयुक्त पूर्व परीक्षा (गट-ब व गट-क), राज्यसेवा पूर्व व मुख्य परीक्षा, तसेच पोलीस भरती, तलाठी व सर्व महाराष्ट्र स्पर्धा परीक्षांसाठी अत्यंत उपयुक्त आहे.
'MPSC राज्यसेवा पूर्व परीक्षा २०२१ (CSAT) पेपर-२' या घटकाची तयारी कशी करावी? expand_more
या घटकाची तयारी करताना प्रथम मूलभूत पाठ्यपुस्तके (स्टेट बोर्ड / संदर्भ पुस्तके) वाचावीत, त्यानंतर मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिका (PYQs) सोडवाव्यात आणि सराव चाचण्यांद्वारे वेळेचे नियोजन साधावे.
MPSC परीक्षेत या विषयाचे गुणदान व काठिण्य पातळी कशी असते? expand_more
MPSC पूर्व परीक्षेत सामान्यतः प्रत्येक प्रश्नाला १ गुण असतो आणि चुकीच्या उत्तरासाठी ०.२५ गुण (१/४) वजा केले जातात. या घटकातील प्रश्नांची काठिण्य पातळी मध्यम ते उच्च स्वरूपाची असते.
quiz याच घटकावरील आणखी महत्त्वाचे सराव प्रश्न (Practice Related Questions)
जाहिरात • ADVERTISEMENT
💬 या प्रश्नाबाबत काही शंका आहे का?
आमच्या MPSC शिक्षक व विषय तज्ञांशी थेट व्हॉट्सअॅपवर चर्चा करा.
व्हॉट्सअॅपवर शंका विचारा 💬
📄 MPSC मागील वर्षांच्या अधिकृत प्रश्नपत्रिका व आन्सर की डाऊनलोड करा:

२००२ ते २०२६ पर्यंतच्या सर्व संयुक्त गट-ब, गट-क व राज्यसेवा प्रश्नपत्रिका PDF मोफत उपलब्ध.

सर्व प्रश्नपत्रिका PDF → Combine Study Guide →