पुढील उतारा वाचून त्यावर आधारित प्रश्नांची उत्तरे द्या :
प्रकाशीय वर्णपट
प्रकाशाचा समावेश विद्युत चुंबकीय तरंग वर्णपटामध्ये आहे. रेडिओ तरंग (उच्च वारंवारितेचे विद्युत चुंबकीय तरंग) हे सुद्धा विद्युत चुंबकीय तरंग आहेत. विद्युत चुंबकीय तरंग (Electromagnetic Waves) हे विद्युत व चुंबकीय (शक्ती) क्षेत्र एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी प्रवाहित करत असतात. वारंवारिता (Frequency) व तरंग लांबी (Wavelength) हे विद्युत चुंबकीय वर्णपटाचे गुणधर्म आहेत. प्रकाश तरंग वर्णपटावर (spectrum) डावीकडे अतिशय कमी वारंवारिता असणारे तरंग असतात. त्यांची वारंवारिता 50 हर्टझ्स व ध्वनी तरंगाची वारंवारिता 20 हर्टझ्स ते 20 किलो हर्टझ्स असते. कमी वारंवारिता असणाऱ्या तरंगाची तरंग लांबी जास्त असते. वर्णपटावर उजवीकडे असणाऱ्या तरंगाची वारंवारिता वाढत जाणारी असते.
रेडिओ तरंगाची वारंवारिता 10 किलो हर्टझ्स ते 300 गिगा हर्टझ्स इतकी असते. तसेच सूक्ष्मतरंगाची (मायक्रोव्हेव) वारंवारिता 1 गिगा हर्टझ्स ते 300 गिगा हर्टझ्स पर्यंत असते. प्रकाशीय वर्णपटामध्ये वारंवारितेची मर्यादा 3 × 1011 ते 3 × 1016 हर्टझ्स इतकी असते. त्यामध्ये अवरक्त (Infrared) अतिनील (ultraviolet) सह दृश्य प्रकाशाचा वर्णपटामध्ये समावेश असतो. दृश्य प्रकाश किरणांची वारंवारिता (Frequency) 4.3 × 1014 ते 7.5 × 1014 हर्टझ्स इतकी असते. प्रकाशीय तरंगाच्या संदर्भात वारंवारितेचा उल्लेख सहसा करत नाहीत. त्याऐवजी तरंग लांबी (Wavelength) चा उल्लेख केला जातो. तरंग लांबी शक्यतो मीटर ह्या एककामध्ये दोन उंचवट्यामधील अंतर मोजण्यासाठी केला जातो. प्रकाशाची तरंग लांबी अतिशय कमी असते, ती नॅनोमीटर अथवा मायक्रोमीटर एककामध्ये मोजली जाते. दृश्य प्रकाश किरणांची तरंग लांबी मर्यादा रंगानुरुप 400 ते 700 नॅनोमीटर किंवा 0.4 ते 0.7 मायक्रोमीटर इतकी असते. कमी तरंगलांबीचा प्रकाश जांभळा आणि जास्त तरंगलांबीचा प्रकाश तांबड्या रंगाचा असतो. दृश्य प्रकाशाच्या अगदी खाली अवरक्त किरणांचे क्षेत्र असते, दृश्यमान नसते. अवरक्त (Infrared) प्रकाश किरणांचा स्रोत मुख्यत: उष्णता ऊर्जाच असतो. प्रकाशीय वर्णपटच्या अगदी वर अतिनील श्रेणी आहे. आपण ज्याला प्रकाशाचा वर्ण पट म्हणतो त्यात अवरक्त आणि अतिनील समाविष्ट आहेत. त्यापलीकडे क्ष-किरण, गॅमा किरण आणि वैश्विक किरण असतात.
प्रकाश किरण सरळ रेषेतच प्रवास करतात. मेणबत्ती किंवा विद्युत दिव्यामधून निघालेले प्रकाश किरण सर्व दिशांनी सरळ रेषेतच प्रवास करतात. प्रकाशाचा वेग 300,000,000 मीटर प्रतिसेकंद इतका, म्हणजेच 1,86,000 मैल प्रतिसेकंद इतका असतो. प्रकाशाचा वेग तो ज्या माध्यमातून प्रवास करतो त्यावर अवलंबून असतो. वर दिलेला प्रकाशाचा वेग हवेमधून किंवा निर्वात पोकळीतून प्रवासाचा वेग दर्शवित आहे. काचेच्या माध्यमातून प्रवास करताना प्रकाशाचा वेग कमी होतो.
प्रकाश किरणांमध्ये वेगवेगळ्या प्रकारांनी बदल करता येतो. भिंगाच्या सहाय्याने प्रकाश किरणांचे केंद्रीकरण किंवा विकेंद्रीकरण करता येते. भिंगाच्या सहाय्याने कॅमेरा, द्विनेत्री (बायनाक्युलर), सूक्ष्मदर्शी (मायक्रोस्कोप) आणि दुर्बिणी (टेलीस्कोप) तयार करता येतात. प्रकाशाचा परिवर्तनाचा नियम असे सांगतो की पटलावर येणाऱ्या प्रकाशकिरणांचा कोन हा परावर्तित होणाऱ्या प्रकाशकिरणांच्या कोनाइतकाच असतो. अपवर्तन हा प्रकाशाचा दुसरा गुणधर्म आहे. प्रकाश किरणांचे वक्रीभवन जेव्हा प्रकाश एका माध्यमातून दुसऱ्या माध्यमात प्रवेश करतो तेव्हा होते. तरंग लांबी, वारंवारिता आणि प्रकाशाचा वेग यांचा एकमेकांशी संबंध असतो. तरंग लांबी आणि वारंवारिता यांचा एकमेकांशी व्यस्त संबंध असतो. प्रकाशाचे एकक लांबी मध्ये नेहमी नॅनोमीटर किंवा मायक्रोमीटरमध्ये दिले जाते.
प्रकाश तरंग मुख्यत: _______ स्वरूपात असतात.
EN
Read the passage and answer the questions:
The Spectrum of Light The light is kind of electromagnetic spectrum. Radio waves are electromagnetic in nature. Any electromagnetic wave is made up of electric and magnetic fields that travel through space from one place to another. The basic characteristics of the electromagnetic radiation are its frequency and wavelength. To put light waves into perspective with lower radio and other frequencies. The left end of the spectrum is very low frequency electrical signals such as AC power 50 Hz and audio or sound frequencies in 20 Hz to 20 kHz range. These are the lower frequencies that have long wavelengths. Higher up frequency scale to right is wide range of radio frequencies. Radio frequencies range from 10 kHz to 300 GHz. Microwaves extends from 1 to 300 GHz. Even further up the scale we find visible light. The frequency of Optical spectrum is in the range of 3 × 1011 to 3 × 1016 Hz. This includes infrared and ultraviolet as well as visible parts of the spectrum. The visible spectrum is 4.3 × 1014 to 7.5 × 1014 Hz. But we are rarely referred to the frequency of light. Instead we state light in a distance measured in terms of the meters between peaks of wave. Light waves are very short and are usually expressed in Nanometers or microns (one millionth of a meter). Visible light is in the range of 400 to 700 nanometers (nm) or 0.4 to 0.7 micrometers (μm) depending upon colour of light. Short wavelength light is violet and long wavelength light is red colour respectively. Right below the visible light is region of infrared rays cannot be seen. The source of most infrared is heat. Right above visible spectrum is ultraviolet range. Infrared and ultraviolet are included in what we call as optical spectrum. Beyond that are x-rays, gamma rays and cosmic rays. Light travels in a straight line. Light rays emitted by a candle or a light bulb, move out in the straight line in all directions. Light travels at the speed of 300,000,000 meter/ second. i.e. 1,86,000 miles/s. The speed of the light depends upon the medium through which light passes. The above speed of light is in the free space means light travelling in air or vacuum. When light travels through glass medium its speed lowers. Light can be manipulated in many ways. Lenses are widely used to focus, enlarge or to decrease the size of the light waves from same source. Lenses permit useful devices such as cameras, binoculars, microscopes, and telescopes. Reflection and refraction are the important characteristics of light. The law of reflection state that angle of reflection is equal to angle of incidence. Refraction is another characteristic of light states that it's bending of the light when light rays passes through one medium to another. There is relation between wavelength, frequency and speed of the light. Wavelength is inversely proportional to frequency. Unit of the light is generally expressed in terms of nanometers or micrometers. Light is generally in the form of :
The Spectrum of Light The light is kind of electromagnetic spectrum. Radio waves are electromagnetic in nature. Any electromagnetic wave is made up of electric and magnetic fields that travel through space from one place to another. The basic characteristics of the electromagnetic radiation are its frequency and wavelength. To put light waves into perspective with lower radio and other frequencies. The left end of the spectrum is very low frequency electrical signals such as AC power 50 Hz and audio or sound frequencies in 20 Hz to 20 kHz range. These are the lower frequencies that have long wavelengths. Higher up frequency scale to right is wide range of radio frequencies. Radio frequencies range from 10 kHz to 300 GHz. Microwaves extends from 1 to 300 GHz. Even further up the scale we find visible light. The frequency of Optical spectrum is in the range of 3 × 1011 to 3 × 1016 Hz. This includes infrared and ultraviolet as well as visible parts of the spectrum. The visible spectrum is 4.3 × 1014 to 7.5 × 1014 Hz. But we are rarely referred to the frequency of light. Instead we state light in a distance measured in terms of the meters between peaks of wave. Light waves are very short and are usually expressed in Nanometers or microns (one millionth of a meter). Visible light is in the range of 400 to 700 nanometers (nm) or 0.4 to 0.7 micrometers (μm) depending upon colour of light. Short wavelength light is violet and long wavelength light is red colour respectively. Right below the visible light is region of infrared rays cannot be seen. The source of most infrared is heat. Right above visible spectrum is ultraviolet range. Infrared and ultraviolet are included in what we call as optical spectrum. Beyond that are x-rays, gamma rays and cosmic rays. Light travels in a straight line. Light rays emitted by a candle or a light bulb, move out in the straight line in all directions. Light travels at the speed of 300,000,000 meter/ second. i.e. 1,86,000 miles/s. The speed of the light depends upon the medium through which light passes. The above speed of light is in the free space means light travelling in air or vacuum. When light travels through glass medium its speed lowers. Light can be manipulated in many ways. Lenses are widely used to focus, enlarge or to decrease the size of the light waves from same source. Lenses permit useful devices such as cameras, binoculars, microscopes, and telescopes. Reflection and refraction are the important characteristics of light. The law of reflection state that angle of reflection is equal to angle of incidence. Refraction is another characteristic of light states that it's bending of the light when light rays passes through one medium to another. There is relation between wavelength, frequency and speed of the light. Wavelength is inversely proportional to frequency. Unit of the light is generally expressed in terms of nanometers or micrometers. Light is generally in the form of :