🎯

लक्ष्य परीक्षा

संयुक्त गट-ब, क व राज्यसेवा

⏱️

अपेक्षित वेळ

३० ते ४५ सेकंद

⚖️

गुणदान पद्धत

+१ गुण | -०.२५ निगेटिव्ह

📊

काठिण्य पातळी

मध्यम (७४% अचूकता)

सामान्य विज्ञान व तंत्रज्ञान MPSC Combine Group C Practice 2026 MEDIUM

मानवी अंतःस्रावी संस्थेमध्ये इतर अनेक अंतःस्रावी ग्रंथींच्या कार्याचे नियंत्रण आणि समन्वय साधण्याच्या वैशिष्ट्यामुळे खालीलपैकी कोणत्या ग्रंथीला 'मास्टर ग्रंथी' (Master Gland) असे संबोधले जाते?

EN Due to its primary regulatory control and hormonal orchestration over multiple other endocrine glands, which of the following is designated as the **'Master Gland'** in the human endocrine system?

💡 स्वतः सोडवून पहा: खालील पर्यायांपैकी अचूक उत्तर निवडा:

हायपोथॅलॅमस / अधश्चेतक (Hypothalamus)

Hypothalamus

पियुषिका ग्रंथी / पीयूष ग्रंथी (Pituitary gland)

Pituitary gland

अधिवृक्क ग्रंथी / ॲड्रिनल ग्रंथी (Adrenal gland)

Adrenal gland

अवटू ग्रंथी / थायरॉईड ग्रंथी (Thyroid gland)

Thyroid gland

जाहिरात • ADVERTISEMENT

verified योग्य उत्तर: पर्याय (2) - सविस्तर स्पष्टीकरण

योग्य उत्तर पियुषिका ग्रंथी / पीयूष ग्रंथी (Pituitary gland) आहे.

मुख्य विश्लेषण:

• पियुषिका ग्रंथी (Pituitary gland): हिला परंपरेने 'मास्टर ग्रंथी' (Master of endocrine orchestra) मानले जाते, कारण तिच्यातून पाझरणारी विविध संप्रेरके इतर गौण अंतःस्रावी ग्रंथींना उत्तेजित करून त्यांच्या स्रावांचे नियमन करतात.

• उदा. थायरॉईड ग्रंथीला TSH द्वारे, अधिवृक्क ग्रंथीच्या बाह्य भागाला (Adrenal cortex) ACTH द्वारे, आणि जननग्रंथींना (Gonads) गोनाडोट्रोपिन (FSH व LH) द्वारे पियुषिका ग्रंथी नियंत्रित करते.

• हायपोथॅलॅमसची भूमिका: पियुषिका ग्रंथी जरी 'मास्टर' असली, तरी हायपोथॅलॅमस हा पियुषिका ग्रंथीचे स्वतःचे स्राव नियंत्रित करतो (Releasing व Inhibiting संप्रेरकांद्वारे); म्हणून हायपोथॅलॅमसला 'सुपर मास्टर' किंवा 'मास्टर ऑफ मास्टर ग्लँड' म्हटले जाते.

पर्याय विश्लेषण:

• पर्याय १ (हायपोथॅलॅमस): मेंदूचा भाग जो पियुषिका ग्रंथीचे नियंत्रण करतो (सुपर मास्टर).

• पर्याय २ (पियुषिका ग्रंथी): योग्य उत्तर. सर्वमान्य शास्त्रीय 'मास्टर ग्रंथी'.

• पर्याय ३ (अधिवृक्क ग्रंथी): ताणतणाव आणि क्षार-पाणी संतुलन करणारी ग्रंथी.

• पर्याय ४ (थायरॉईड ग्रंथी): चयापचय दर नियंत्रित करणारी ग्रंथी.

💡 MPSC परीक्षा टीप परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट

परीक्षेतील महत्त्वाचा फरक: जर प्रश्न 'मास्टर ग्रंथी' विचारत असेल तर उत्तर नेहमी पियुषिका ग्रंथी (Pituitary) असते; परंतु जर विचारले की 'पियुषिका ग्रंथीचे नियंत्रण कोण करते' किंवा 'मास्टर ऑफ मास्टर ग्लँड कोणती', तर उत्तर हायपोथॅलॅमस (Hypothalamus) असेल!

translate English Explanation / स्पष्टीकरण:

The correct answer is Pituitary gland.

Key Analysis:

• The pituitary gland is universally designated as the 'Master Gland' of the human endocrine system because it synthesizes and releases tropic hormones that directly govern the structural development and secretional output of target endocrine organs.

• Examples of tropic regulation:

• TSH stimulates thyroid hormone synthesis.

• ACTH triggers glucocorticoid secretion from the adrenal cortex.

• FSH & LH govern gametogenesis and gonadal steroidogenesis.

• Hypothalamic Supremacy: Although the pituitary is the 'Master Gland', it is anatomically and functionally subordinated to the hypothalamus via the hypophyseal portal system and neurohypophyseal tracts; thus, the hypothalamus is known as the 'Master of the Master Gland'.

Distractor Analysis:

• Option 1 (Hypothalamus): The neuroendocrine integration center ('Supreme Master').

• Option 2 (Pituitary gland): Correct answer. The classical 'Master Gland'.

• Option 3 (Adrenal gland): Target endocrine gland producing cortisol, aldosterone, and catecholamines.

• Option 4 (Thyroid gland): Target endocrine gland producing metabolic iodothyronines ($T_3, T_4$).

💡 MPSC EXAM TIP High-Yield Exam Strategy Tip

Standard MPSC nuance: If the prompt asks for the 'Master Gland', choose Pituitary gland. If it specifies the structure that controls the pituitary or acts as the 'Master of the Master Gland', choose Hypothalamus!

format_list_bulleted पर्यायनिहाय सविस्तर विश्लेषण (Option Elimination Analysis)

✗ पर्याय (1) हायपोथॅलॅमस / अधश्चेतक (Hypothalamus) (अयोग्य): हा पर्याय संबंधित नियमांनुसार किंवा ऐतिहासिक/वैज्ञानिक तथ्यांनुसार लागू होत नाही (अयोग्य पर्याय).

✓ पर्याय (2) पियुषिका ग्रंथी / पीयूष ग्रंथी (Pituitary gland) (अचूक उत्तर): योग्य उत्तर **पियुषिका ग्रंथी / पीयूष ग्रंथी (Pituitary gland)** आहे.

⚠️ पर्याय (3) अधिवृक्क ग्रंथी / ॲड्रिनल ग्रंथी (Adrenal gland) (फसवणारा पर्याय - Distractor): हा पर्याय सामान्यतः परीक्षेत विद्यार्थ्यांना संभ्रमात टाकण्यासाठी दिला जातो. संबंधित संकल्पनेशी अंशतः साधर्म्य वाटले तरी या प्रश्नाच्या संदर्भात हा पर्याय अयोग्य ठरतो.

✗ पर्याय (4) अवटू ग्रंथी / थायरॉईड ग्रंथी (Thyroid gland) (अयोग्य): हा पर्याय संबंधित नियमांनुसार किंवा ऐतिहासिक/वैज्ञानिक तथ्यांनुसार लागू होत नाही (अयोग्य पर्याय).

💡 विद्यार्थी कुठे चुकतात? (Common Student Mistake):
प्रश्नातील नकारात्मक शब्द (उदा. 'नाही', 'अयोग्य', 'केवळ', 'सर्व बरोबर') घाईगडबडीत नीट न वाचल्यामुळे अनेक विद्यार्थी चुकीचा पर्याय निवडतात. प्रश्न काळजीपूर्वक वाचूनच अंतिम उत्तर निश्चित करावे.

assignment 🎯 या अभ्यास घटकावरील विशेष टेस्ट सिरीज (Topic-Specific Test Series)

'मानवी शरीरशास्त्र व जीवशास्त्र सर्वसमावेशक सराव संच' या घटकावरील आपली तयारी तपासण्यासाठी खालील मोफत टेस्ट सोडवून पहा. टेस्ट पूर्ण झाल्यावर लगेच आपले गुण व ऑल-महाराष्ट्र रँक तपासा.

🎯 घटक चाचणी मोफत टेस्ट

जीवशास्त्र, मानवी आरोग्य व पोषण विभाग चाचणी

quiz 35 प्रश्न timer 35 मिनिटे military_tech 35 गुण

🎯 घटक चाचणी मोफत टेस्ट

मानवी शरीरशास्त्र, पेशी व पोषण घटक चाचणी

quiz 25 प्रश्न timer 20 मिनिटे military_tech 25 गुण

📚 विषय चाचणी मोफत टेस्ट

सामान्य विज्ञान व तंत्रज्ञान विशेष चाचणी ०१

quiz 50 प्रश्न timer 45 मिनिटे military_tech 50 गुण

📚 विषय चाचणी मोफत टेस्ट

सामान्य विज्ञान व तंत्रज्ञान विशेष चाचणी ०२

quiz 50 प्रश्न timer 45 मिनिटे military_tech 50 गुण

menu_book घटक संकल्पना व स्मरण मुद्दे: मानवी शरीरशास्त्र व जीवशास्त्र सर्वसमावेशक सराव संच

MPSC संयुक्त गट-ब (PSI, STI, ASO), संयुक्त गट-क आणि राज्यसेवा पूर्व व मुख्य परीक्षेमध्ये 'मानवी शरीरशास्त्र व जीवशास्त्र सर्वसमावेशक सराव संच' या घटकावर सातत्याने संकल्पनाधारित व तथ्यात्मक प्रश्न विचारले जातात. या घटकाचा सखोल अभ्यास केल्यास परीक्षेत हक्काचे गुण मिळवणे शक्य होते.

क्र.	परीक्षेसाठी महत्त्वाचे स्मरण मुद्दे व संकल्पना (High-Yield Facts)
1	परीक्षेतील अभ्यासक्रम: सामान्य विज्ञान व तंत्रज्ञान विषयांतर्गत 'मानवी शरीरशास्त्र व जीवशास्त्र सर्वसमावेशक सराव संच' हा अत्यंत महत्त्वपूर्ण पायाभूत अभ्यास घटक आहे.
2	तथ्य व संकल्पनांची सांगड: या घटकातील व्याख्या, मूलभूत तत्त्वे, कलमे, कायदे किंवा नियमांची अचूक माहिती असणे अनिवार्य आहे.
3	मागील वर्षांचे विश्लेषण (PYQ Trend): मागील वर्षांमधील MPSC प्रश्नपत्रिकांचे विश्लेषण केल्यास या घटकावर थेट आणि विधानात्मक प्रश्न नियमित विचारलेले आढळतात.
4	वेळ व्यवस्थापन: अशा स्वरूपाचे वस्तुनिष्ठ बहुपर्यायी प्रश्न सोडवण्यासाठी सरासरी ३० ते ४५ सेकंदांचा वेळ पुरेसा ठरतो.
5	उजळणी रणनीती: परीक्षेच्या अंतिम टप्प्यात या घटकातील महत्त्वाचे अपवाद, कालरेषा व स्मरण तक्त्यांची नियमित उजळणी करावी.

📊 MPSC परीक्षेतील गुणभार विश्लेषण: सामान्य विज्ञान व तंत्रज्ञान विषयातील 'मानवी शरीरशास्त्र व जीवशास्त्र सर्वसमावेशक सराव संच' या घटकावर MPSC संयुक्त पूर्व व मुख्य परीक्षेत दरवर्षी किमान १ ते २ प्रश्न निश्चित विचारले जातात.

stars परीक्षेसाठी महत्त्वाचे ५ सुवर्ण निष्कर्ष (Key Exam Takeaways)

या प्रश्नाचे अचूक उत्तर 'पियुषिका ग्रंथी / पीयूष ग्रंथी (Pituitary gland)' हे असून ते 'मानवी शरीरशास्त्र व जीवशास्त्र सर्वसमावेशक सराव संच' या अभ्यास घटकाशी संबंधित आहे.
MPSC पूर्व व मुख्य परीक्षांमध्ये थेट संकल्पनात्मक प्रश्न विचारून विद्यार्थ्यांच्या मूलभूत आकलनाची चाचणी घेतली जाते.
परीक्षेत नकारात्मक गुणपद्धत (-०.२५) असल्यामुळे खात्री असल्यासच उत्तर निश्चित करावे.
संबंधित घटकाचे मूळ स्रोत, पाठ्यपुस्तके आणि आयोगाच्या अधिकृत संदर्भ ग्रंथांचा आधार घेऊन नियमित सराव करावा.
MPSC Abhyas Academy ॲपवर या घटकावरील ५०+ मोफत सराव प्रश्न व ऑल-महाराष्ट्र रँक उपलब्ध आहेत.

help_outline वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (Frequently Asked Questions)

हा प्रश्न MPSC च्या कोणत्या परीक्षांसाठी उपयुक्त आहे? expand_more

हा प्रश्न MPSC संयुक्त पूर्व परीक्षा (गट-ब व गट-क), राज्यसेवा पूर्व व मुख्य परीक्षा, तसेच पोलीस भरती, तलाठी व सर्व महाराष्ट्र स्पर्धा परीक्षांसाठी अत्यंत उपयुक्त आहे.

'मानवी शरीरशास्त्र व जीवशास्त्र सर्वसमावेशक सराव संच' या घटकाची तयारी कशी करावी? expand_more

या घटकाची तयारी करताना प्रथम मूलभूत पाठ्यपुस्तके (स्टेट बोर्ड / संदर्भ पुस्तके) वाचावीत, त्यानंतर मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिका (PYQs) सोडवाव्यात आणि सराव चाचण्यांद्वारे वेळेचे नियोजन साधावे.

MPSC परीक्षेत या विषयाचे गुणदान व काठिण्य पातळी कशी असते? expand_more

MPSC पूर्व परीक्षेत सामान्यतः प्रत्येक प्रश्नाला १ गुण असतो आणि चुकीच्या उत्तरासाठी ०.२५ गुण (१/४) वजा केले जातात. या घटकातील प्रश्नांची काठिण्य पातळी मध्यम ते उच्च स्वरूपाची असते.

quiz याच घटकावरील आणखी महत्त्वाचे सराव प्रश्न (Practice Related Questions)

जाहिरात • ADVERTISEMENT

📄 MPSC मागील वर्षांच्या अधिकृत प्रश्नपत्रिका व आन्सर की डाऊनलोड करा:

२००२ ते २०२६ पर्यंतच्या सर्व संयुक्त गट-ब, गट-क व राज्यसेवा प्रश्नपत्रिका PDF मोफत उपलब्ध.

सर्व प्रश्नपत्रिका PDF → Combine Study Guide →

stars परीक्षेसाठी महत्त्वाचे ५ सुवर्ण निष्कर्ष (Key Exam Takeaways)

घटक सराव चाचणी

🏆 चाचणी निकाल व ऑल-महाराष्ट्र रँक

WhatsApp झटपट लॉगिन