तिसऱ्या पंचवार्षिक योजनेच्या काळात (१९६१-१९६६) भारताची नियोजनबद्ध विकास प्रक्रिया अत्यंत गंभीर अडचणीत येऊन योजना अपयशी ठरण्याची मुख्य कारणे खालीलपैकी कोणती होती? (अ) शेतीच्या उत्पादनाची वृद्धी प्रक्रिया मंदावणे आणि भीषण दुष्काळ पडणे. (ब) संरक्षणावरील प्रचंड खर्चामुळे मोठी व्यापारी तूट आणि परकीय चलन संकट निर्माण होणे. (क) महागाईमुळे देशातील निव्वळ बचतीचा दर वाढण्याऐवजी खालावणे. पर्यायी उत्तरे:
EN
During the Third Five-Year Plan period (1961–1966), India's planned developmental process was severely disrupted, causing the plan to fall drastically short of targets, due to which of the following principal factors?
(a) Severe stagnation in agricultural output and catastrophic drought
(b) Massive escalation in defence expenditures causing an acute balance of payments crisis
(c) Contraction in the net domestic savings rate driven by soaring food inflation
Alternative Answers:
योग्य उत्तर पर्याय (४) वरील सर्व कारणे (अ, ब आणि क) आहे.
सविस्तर विश्लेषण:
•
तिसरी पंचवार्षिक योजना (१९६१-१९६६) ही भारताच्या नियोजन इतिहासातील सर्वात संकटग्रस्त व अयशस्वी योजना ठरली:
•
उद्दिष्ट: वार्षिक ५.६% विकास दर; प्रत्यक्ष साध्य: अवघा २.८% विकास दर.
•
अपयशाची मुख्य कारणे:
१)
दोन मोठी युद्धे: १९६२ चे भारत-चीन युद्ध आणि १९६५ चे भारत-पाकिस्तान युद्ध. यामुळे विकासासाठी राखून ठेवलेला निधी सैनिकी संरक्षणाकडे वळवावा लागला.
२)
भीषण दुष्काळ (अ): १९६५-६६ मध्ये संपूर्ण देशात शतकातील भीषण दुष्काळ पडला, ज्यामुळे अन्नधान्य उत्पादन कोसळले आणि भारताला अमेरिकेकडून PL-480 अंतर्गत गहू आयात करावा लागला.
३)
व्यापारी तूट व परकीय चलन संकट (ब): अन्नधान्य आयात आणि युद्धाच्या साहित्यामुळे परकीय चलन साठा रसातळाला गेला, ज्यामुळे भारताला जून १९६६ मध्ये रुपयाचे ३६.५% अवमूल्यन (Devaluation) करावे लागले.
४)
बचतीचा दर खालावणे (क): महागाई ३५% ने वाढल्यामुळे जनतेची बचत क्षमता संपुष्टात आली.
•
या संकटांमुळे चौथी योजना पुढे ढकलावी लागली आणि १९६६ ते १९६९ या काळात 'योजना सुट्टी' (Plan Holiday / तीन वार्षिक योजना) जाहीर करावी लागली.
पर्यायांचे विश्लेषण:
•
तिन्ही विधाने तिसऱ्या योजनेच्या अपयशाची मुख्य कारणे आहेत, म्हणून पर्याय (४) अचूक आहे.
MPSC परीक्षा टीप
परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट
तिसऱ्या योजनेचे घोषवाक्य होते: 'स्वावलंबी आणि स्वयंनिर्मित अर्थव्यवस्था' (Self-Reliant & Self-Generating Economy). परंतु युद्धांमुळे पंतप्रधान लाल बहादूर शास्त्री यांनी 'जय जवान, जय किसान' चा नारा दिला.
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
The correct answer is Option (4) All of the above factors (a, b and c).
Detailed Analysis:
•
The Third Five-Year Plan (1961–1966) proved to be the most crisis-ridden and catastrophic plan in India's developmental history:
•
Macroeconomic Target: 5.6% annual GDP growth; Actual Realization: Barely 2.8%.
•
Core Causal Determinants of Failure:
1)
Two Major Wars: Sino-Indian War of 1962 and Indo-Pak War of 1965 diverted scarce developmental capex towards emergency national defense mobilization.
2)
Severe Agrarian Crisis (a): Back-to-back monsoon failures culminated in the severe drought of 1965–66, forcing emergency food imports from the USA under the PL-480 scheme.
3)
External Sector Crisis (b): Massive import requirements drained foreign exchange reserves to critical lows, forcing the Government to devalue the Indian Rupee by 36.5% in June 1966.
4)
Drop in Savings (c): Soaring price inflation eroded household savings and capital formation.
•
These crises forced the suspension of five-year planning, ushering in the 'Plan Holiday' (Three Annual Plans from 1966 to 1969).
Distractor Analysis:
•
All three factors combined to disrupt the third plan. Thus, Option (4) is correct.
MPSC EXAM TIP
High-Yield Exam Strategy Tip
The Third Plan aimed to achieve a 'Self-Reliant and Self-Generating Economy'. Amidst the war and food crises, Prime Minister Lal Bahadur Shastri coined the historic rallying cry: 'Jai Jawan, Jai Kisan'.