प्रौढ सस्तन प्राण्यांमधील परिपक्व तांबड्या रक्तपेशी (Mature Mammalian RBCs / Erythrocytes) संपूर्ण शरीराला ऑक्सिजन वाहून नेत असूनही स्वतः केवळ 'विनॉक्सिश्वसन' (Anaerobic Respiration) करतात; यामागील नेमके जैविक कारण कोणते?
EN
Even though mature mammalian red blood cells (erythrocytes) transport oxygen to all bodily tissues, they themselves respire strictly via 'Anaerobic Respiration'. What is the exact biological reason for this?
✅ योग्य उत्तर पर्याय (१) आहे.
🔹 संकल्पनात्मक व शरीरशास्त्रीय स्पष्टीकरण:
•
सस्तन प्राण्यांमधील परिपक्व लाल रक्तपेशींचे (RBCs) सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यामध्ये केंद्रक (Nucleus), तंतुकणिका (Mitochondria) आणि आंतरद्रव्यजालिका (Endoplasmic Reticulum) यांसारख्या पेशीअंगकांचा पूर्ण अभाव असतो.
•
ऑक्सिश्वसनासाठी लागणारे क्रेब्ज चक्र (TCA Cycle) आणि इलेक्ट्रॉन वहन संस्था ही तंतुकणिकेत (Mitochondria) असते.
•
तंतुकणिका नसल्यामुळे RBCs ऑक्सिजनचा वापर करून ऑक्सिश्वसन करू शकत नाहीत; त्या केवळ पेशीद्रव्यात घडणाऱ्या ग्लायकोलिसिस (विनाऑक्सी श्वसन) द्वारे लैक्टिक आम्ल तयार करून आवश्यक ऊर्जा ($ATP$) मिळवतात.
•
उत्क्रांतीचा सुंदर चमत्कार: यामुळे RBCs ज्या ऑक्सिजनची फुप्फुसांकडून ऊतींकडे वाहतूक करतात, त्यातील एकाही ऑक्सिजन रेणूचा वापर त्या स्वतःच्या श्वसनासाठी खर्ची घालत नाहीत (Selfless transporters)!
MPSC परीक्षा टीप
परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट
•
सस्तन प्राण्यांमध्ये उंट (Camel) आणि लामा (Lama) हे दोन अपवाद आहेत, ज्यांच्या आरबीसीमध्ये केंद्रक असते. इतर सर्व सस्तन प्राण्यांच्या परिपक्व RBCs द्विबहिर्गोल (Biconcave) आणि केंद्रकविहीन असतात.
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
✅ Correct Answer: Option (1)
🔹 Cytological & Physiological Explanation:
•
Mature mammalian erythrocytes undergo terminal differentiation during which they discard their nucleus, endoplasmic reticulum, and mitochondria to maximize intracellular volume for hemoglobin.
•
Aerobic cellular respiration—specifically the citric acid cycle and oxidative phosphorylation—requires functional mitochondria.
•
Devoid of mitochondria, RBCs are metabolically restricted to cytoplasmic anaerobic glycolysis (lactic acid pathway) to generate their modest ATP needs.
•
Evolutionary Significance: This cytological adaptation ensures that erythrocytes do not consume the oxygen molecules they are tasked with ferrying across systemic tissues, serving as perfectly selfless oxygen couriers.
MPSC EXAM TIP
High-Yield Exam Strategy Tip
•
Mammalian mature erythrocytes are predominantly enucleated, non-mitochondrial, and biconcave discs. Camels and Lamas represent rare mammalian exceptions possessing oval, nucleated RBCs capable of withstanding extreme osmotic shifts.