योग्य उत्तर: पर्याय (3) (c) खगोलशास्त्रीय सिद्धांत
सविस्तर स्पष्टीकरण:
•
हवामान बदलाचा खगोलशास्त्रीय सिद्धांत (Astronomical Theory / Milankovitch Theory):
•
सर्बियन खगोलभौतिकशास्त्रज्ञ आणि गणितज्ञ मिलुटिन मिलानकोविच (Milutin Milankovitch) यांनी 1920–1930 च्या दशकात हवामान बदलाचा आणि हिमयूगांचा (Glacial & Interglacial cycles) गणितीय सिद्धांत मांडला.
•
या सिद्धांतात त्यांनी पृथ्वीच्या कक्षीय हालचालींचे गणितीय मॉडेल (Mathematical model) तयार केले, ज्याद्वारे पृथ्वीला विविध अक्षांशांवर प्राप्त होणाऱ्या सौर विकिरणांचे (Insolation) मोजमाप करून बर्फाच्या आवरणांचा विस्तार (Expansion) आणि आकुंचन (Contraction) यांचे स्पष्टीकरण दिले.
•
या सिद्धांतातील प्रमुख घटक (Milankovitch Cycles):
1.
कक्षीय विक्षिप्तता (Orbital Eccentricity): पृथ्वीची लंबगोलाकार कक्षा वर्तुळाकार ते अधिक लंबगोलाकार बदलण्याचे ~1,00,000 वर्षांचे चक्र.
2.
अक्षाचा कल (Axial Obliquity / Tilt): पृथ्वीच्या अक्षाचा कल 22.1° ते 24.5° दरम्यान बदलण्याचे ~41,000 वर्षांचे चक्र.
3.
संपात चलन / अक्षाचे परिवलन (Precession of the Equinoxes): अक्षाच्या भोवऱ्यासारख्या गिरक्या मारण्याचे ~23,000 ते 26,000 वर्षांचे चक्र.
•
या कक्षीय बदलांमुळे उन्हाळा थंड राहिल्यास हिवाळ्यात साचलेला बर्फ वितळत नाही आणि हळूहळू महाकाय हिमनद्या (Ice sheets) तयार होतात.
हवामान बदलाचे प्रमुख सिद्धांत:
•
खगोलशास्त्रीय सिद्धांत (Milankovitch Cycles): पृथ्वीची कक्षा, अक्षाचा कल आणि संपात चलन यावर आधारित हिमयूगांचे गणितीय मॉडेल.
•
सौर डाग सिद्धांत (Sunspot Theory): सूर्यावरील डागांचे 11 वर्षांचे चक्र.
•
कार्बन डायऑक्साइड सिद्धांत (Greenhouse Theory): स्वांते अर्रेनियस (Svante Arrhenius - 1896).
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
Correct Answer: Option (3) (c) Astronomical theory
Detailed Explanation:
•
Astronomical Theory of Climate Change (Milankovitch Theory):
•
Formulated mathematically in the 1920s–1940s by Serbian mathematician and geophysicist Milutin Milanković, the Astronomical Theory demonstrates how cyclical astronomical variations in the Earth's orbit and orientation alter the seasonal and latitudinal distribution of incoming solar radiation (insolation).
•
Milankovitch formulated a rigorous mathematical model predicting the historical expansion and contraction of continental ice sheets (Quaternary glacial-interglacial cycles), which was empirically confirmed decades later via deep-sea sediment and Antarctic ice-core isotope stratigraphy.
•
Core Orbital Parameters (Milankovitch Cycles):
1.
Orbital Eccentricity: Shifts from nearly circular to elliptical (~100,000 and ~413,000 year cycles).
2.
Axial Tilt (Obliquity): Variations in axial angle between 22.1° and 24.5° (~41,000 year cycle).
3.
Axial Precession: Gyroscopic wobble of the Earth's rotation axis (~23,000 to ~26,000 year cycle).
•
When mild summers fail to melt winter snowfall in high northern latitudes, ice sheets progressively accumulate, precipitating glaciation.
Milestones in Climate Change Theories:
•
Astronomical / Milankovitch Cycles: Orbital variations driving natural Pleistocene glacial rhythms.
•
Sunspot Cycle: 11-year Schwabe solar magnetic activity cycle.
•
Carbon Dioxide Greenhouse Theory: Svante Arrhenius (1896) quantified climate warming caused by atmospheric $CO_2$ doubling.
