🎯

लक्ष्य परीक्षा

संयुक्त गट-ब, क व राज्यसेवा

⏱️

अपेक्षित वेळ

३० ते ४५ सेकंद

⚖️

गुणदान पद्धत

+१ गुण | -०.२५ निगेटिव्ह

📊

काठिण्य पातळी

मध्यम (७४% अचूकता)

इतिहास व महाराष्ट्राचा इतिहास MPSC Combine Group C Practice 2026 MEDIUM

१७९३ मध्ये लागू केलेल्या कायमधारा पद्धतीनंतर (Permanent Settlement) सुरुवातीच्या काळात अनेक जमीनदार कंपनीला ठरलेला महसूल वेळेत भरण्यात वारंवार अपयशी ठरले. या अपयशामागे खालीलपैकी कोणती कारणे जबाबदार होती? (१) ब्रिटिश कंपनीने सुरुवातीलाच ठरवलेली महसुलाची मागणी अत्यंत अव्वाच्या सव्वा आणि प्रचंड जास्त होती. (२) १७९० च्या दशकात ही उच्च महसूल मागणी लादली गेली, जेव्हा शेतमालाचे बाजारभाव अत्यंत घसरलेले होते. (३) सुरुवातीच्या काळात महसूल वेळेत जमा न करणाऱ्या रयतेवर कारवाई करण्याचे जमीनदारांचे कायदेशीर अधिकार कंपनीने नियंत्रित व मर्यादित केले होते. वरीलपैकी कोणती कारणे योग्य आहेत?

EN Following the introduction of the Permanent Settlement in 1793, zamindars regularly defaulted on their revenue payments. Which of the following reasons accounted for these widespread defaults? (1) The initial revenue demand pegged by the East India Company was pitched excessively high. (2) The exorbitant demand was imposed in the 1790s at a time when market prices of agricultural produce were severely depressed. (3) The regulations initially curtailed the coercive judicial and policing powers of zamindars to collect rent from ryots. Which of the above reasons are correct?

💡 स्वतः सोडवून पहा: खालील पर्यायांपैकी अचूक उत्तर निवडा:

केवळ (१)

Only (1)

केवळ (१) आणि (२)

Only (1) and (2)

केवळ (३)

Only (3)

(१), (२) आणि (३)

(1), (2) and (3)

जाहिरात • ADVERTISEMENT

verified योग्य उत्तर: पर्याय (4) - सविस्तर स्पष्टीकरण

योग्य उत्तर: पर्याय (४) - (१), (२) आणि (३).

विश्लेषण:

• कारण (१) योग्य आहे: कॉर्नवॉलिसला भविष्यात महसुलात वाढ करता येणार नाही याची जाणीव असल्याने कंपनीने भविष्यातील संभाव्य वाढ गृहीत धरून १७९३ मध्येच महसुलाची कमाल मर्यादा अत्यंत चढ्या पातळीवर निश्चित केली.

• कारण (२) योग्य आहे: १७९० च्या दशकात भारतात शेतीमालाचे भाव अत्यंत नीचांकी पातळीवर होते. त्यामुळे शेतकऱ्यांना पीक विकून कमी पैसे मिळत असल्याने ते जमीनदारांना खंड भरू शकत नव्हते आणि परिणामी जमीनदार कंपनीला महसूल भरण्यात अपयशी ठरले.

• कारण (३) योग्य आहे: कॉर्नवॉलिस संहितेने जमीनदारांचे पारंपरिक पोलीस व न्यायालयीन अधिकार काढून घेऊन ते जिल्हाधिकाऱ्यांकडे दिले. यामुळे रयतेकडून वेळेत खंड वसूल करण्याचे जमीनदारांचे अधिकार मर्यादित झाले; परंतु कंपनीने मात्र जमीनदारांवर 'सूर्यास्त कायदा' कठोरपणे लागू ठेवला.

पर्यायांचे विश्लेषण:

• पर्याय (१), (२) व (३): अपूर्ण कारणे देतात.

• पर्याय (४): योग्य पर्याय; ही तिन्ही कारणे एनसीईआरटी व संदर्भग्रंथांनुसार जमीनदारांच्या अपयशास कारणीभूत ठरली (सुमारे अर्ध्याहून अधिक जमीनदाऱ्या लिलावात विकल्या गेल्या होत्या).

💡 MPSC परीक्षा टीप परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट

१७९९ चा नियम ७ (Regulation VII of 1799): जमीनदारांच्या वारंवार तक्रारींनंतर ब्रिटिश सरकारने १७९९ मध्ये जमीनदारांना रयतेची मालमत्ता जप्त करून खंड वसूल करण्याचे कठोर अधिकार पुन्हा बहाल केले.

translate English Explanation / स्पष्टीकरण:

Correct Answer: Option (4) - (1), (2) and (3).

Analysis:

• Reason (1) is correct: Since the revenue assessment was fixed in perpetuity, the British calculated the initial demand at the absolute peak potential to safeguard long-term imperial revenue from inflation.

• Reason (2) is correct: In the 1790s, agricultural market prices were depressed, leaving peasants unable to pay customary rents to zamindars, directly triggering default.

• Reason (3) is correct: Cornwallis dismantled zamindari police forces and local judicial courts, transferring law and order to British magistrates and Darogas. Zamindars lost summary coercion over ryots, yet faced ruthless expropriation under the Sunset Law.

Distractor Analysis:

• Options (1), (2), and (3): Incomplete individual explanations.

• Option (4): Correct; all three factors contributed directly to widespread zamindari defaults (over 50% of estates changed hands through auctions).

💡 MPSC EXAM TIP High-Yield Exam Strategy Tip

Under immense pressure from defaulting zamindars, the British passed Regulation VII of 1799 (Haptam), restoring coercive powers to zamindars to distrain the property and crops of defaulting ryots.

format_list_bulleted पर्यायनिहाय सविस्तर विश्लेषण (Option Elimination Analysis)

✗ पर्याय (1) केवळ (१) (अयोग्य): हा पर्याय संबंधित नियमांनुसार किंवा ऐतिहासिक/वैज्ञानिक तथ्यांनुसार लागू होत नाही (अयोग्य पर्याय).

⚠️ पर्याय (2) केवळ (१) आणि (२) (फसवणारा पर्याय - Distractor): हा पर्याय सामान्यतः परीक्षेत विद्यार्थ्यांना संभ्रमात टाकण्यासाठी दिला जातो. संबंधित संकल्पनेशी अंशतः साधर्म्य वाटले तरी या प्रश्नाच्या संदर्भात हा पर्याय अयोग्य ठरतो.

⚠️ पर्याय (3) केवळ (३) (फसवणारा पर्याय - Distractor): हा पर्याय सामान्यतः परीक्षेत विद्यार्थ्यांना संभ्रमात टाकण्यासाठी दिला जातो. संबंधित संकल्पनेशी अंशतः साधर्म्य वाटले तरी या प्रश्नाच्या संदर्भात हा पर्याय अयोग्य ठरतो.

✓ पर्याय (4) (१), (२) आणि (३) (अचूक उत्तर): योग्य उत्तर: पर्याय (४) - (१), (२) आणि (३).

💡 विद्यार्थी कुठे चुकतात? (Common Student Mistake):
प्रश्नातील नकारात्मक शब्द (उदा. 'नाही', 'अयोग्य', 'केवळ', 'सर्व बरोबर') घाईगडबडीत नीट न वाचल्यामुळे अनेक विद्यार्थी चुकीचा पर्याय निवडतात. प्रश्न काळजीपूर्वक वाचूनच अंतिम उत्तर निश्चित करावे.

assignment 🎯 या अभ्यास घटकावरील विशेष टेस्ट सिरीज (Topic-Specific Test Series)

'१८५७ चा राष्ट्रीय उठाव: कारणे, विस्तार व परिणाम' या घटकावरील आपली तयारी तपासण्यासाठी खालील मोफत टेस्ट सोडवून पहा. टेस्ट पूर्ण झाल्यावर लगेच आपले गुण व ऑल-महाराष्ट्र रँक तपासा.

🎯 घटक चाचणी मोफत टेस्ट

सविनय कायडेभंग व चले जाव आंदोलन घटक चाचणी

quiz 20 प्रश्न timer 20 मिनिटे military_tech 20 गुण

📚 विषय चाचणी मोफत टेस्ट

MPSC राज्यसेवा मुख्य परीक्षा सराव टेस्ट १ (GS-1: इतिहास, भूगोल व कृषी)

quiz 100 प्रश्न timer 120 मिनिटे military_tech 150 गुण

📚 विषय चाचणी मोफत टेस्ट

इतिहास व महाराष्ट्राचा इतिहास विशेष चाचणी ०१

quiz 50 प्रश्न timer 45 मिनिटे military_tech 50 गुण

📚 विषय चाचणी मोफत टेस्ट

इतिहास व महाराष्ट्रातील समाजसुधारक विशेष चाचणी ०२

quiz 50 प्रश्न timer 45 मिनिटे military_tech 50 गुण

menu_book घटक संकल्पना व स्मरण मुद्दे: १८५७ चा राष्ट्रीय उठाव: कारणे, विस्तार व परिणाम

MPSC संयुक्त गट-ब (PSI, STI, ASO), संयुक्त गट-क आणि राज्यसेवा पूर्व व मुख्य परीक्षेमध्ये '१८५७ चा राष्ट्रीय उठाव: कारणे, विस्तार व परिणाम' या घटकावर सातत्याने संकल्पनाधारित व तथ्यात्मक प्रश्न विचारले जातात. या घटकाचा सखोल अभ्यास केल्यास परीक्षेत हक्काचे गुण मिळवणे शक्य होते.

क्र.	परीक्षेसाठी महत्त्वाचे स्मरण मुद्दे व संकल्पना (High-Yield Facts)
1	परीक्षेतील अभ्यासक्रम: इतिहास व महाराष्ट्राचा इतिहास विषयांतर्गत '१८५७ चा राष्ट्रीय उठाव: कारणे, विस्तार व परिणाम' हा अत्यंत महत्त्वपूर्ण पायाभूत अभ्यास घटक आहे.
2	तथ्य व संकल्पनांची सांगड: या घटकातील व्याख्या, मूलभूत तत्त्वे, कलमे, कायदे किंवा नियमांची अचूक माहिती असणे अनिवार्य आहे.
3	मागील वर्षांचे विश्लेषण (PYQ Trend): मागील वर्षांमधील MPSC प्रश्नपत्रिकांचे विश्लेषण केल्यास या घटकावर थेट आणि विधानात्मक प्रश्न नियमित विचारलेले आढळतात.
4	वेळ व्यवस्थापन: अशा स्वरूपाचे वस्तुनिष्ठ बहुपर्यायी प्रश्न सोडवण्यासाठी सरासरी ३० ते ४५ सेकंदांचा वेळ पुरेसा ठरतो.
5	उजळणी रणनीती: परीक्षेच्या अंतिम टप्प्यात या घटकातील महत्त्वाचे अपवाद, कालरेषा व स्मरण तक्त्यांची नियमित उजळणी करावी.

📊 MPSC परीक्षेतील गुणभार विश्लेषण: इतिहास व महाराष्ट्राचा इतिहास विषयातील '१८५७ चा राष्ट्रीय उठाव: कारणे, विस्तार व परिणाम' या घटकावर MPSC संयुक्त पूर्व व मुख्य परीक्षेत दरवर्षी किमान १ ते २ प्रश्न निश्चित विचारले जातात.

stars परीक्षेसाठी महत्त्वाचे ५ सुवर्ण निष्कर्ष (Key Exam Takeaways)

या प्रश्नाचे अचूक उत्तर '(१), (२) आणि (३)' हे असून ते '१८५७ चा राष्ट्रीय उठाव: कारणे, विस्तार व परिणाम' या अभ्यास घटकाशी संबंधित आहे.
MPSC पूर्व व मुख्य परीक्षांमध्ये थेट संकल्पनात्मक प्रश्न विचारून विद्यार्थ्यांच्या मूलभूत आकलनाची चाचणी घेतली जाते.
परीक्षेत नकारात्मक गुणपद्धत (-०.२५) असल्यामुळे खात्री असल्यासच उत्तर निश्चित करावे.
संबंधित घटकाचे मूळ स्रोत, पाठ्यपुस्तके आणि आयोगाच्या अधिकृत संदर्भ ग्रंथांचा आधार घेऊन नियमित सराव करावा.
MPSC Abhyas Academy ॲपवर या घटकावरील ५०+ मोफत सराव प्रश्न व ऑल-महाराष्ट्र रँक उपलब्ध आहेत.

help_outline वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (Frequently Asked Questions)

हा प्रश्न MPSC च्या कोणत्या परीक्षांसाठी उपयुक्त आहे? expand_more

हा प्रश्न MPSC संयुक्त पूर्व परीक्षा (गट-ब व गट-क), राज्यसेवा पूर्व व मुख्य परीक्षा, तसेच पोलीस भरती, तलाठी व सर्व महाराष्ट्र स्पर्धा परीक्षांसाठी अत्यंत उपयुक्त आहे.

'१८५७ चा राष्ट्रीय उठाव: कारणे, विस्तार व परिणाम' या घटकाची तयारी कशी करावी? expand_more

या घटकाची तयारी करताना प्रथम मूलभूत पाठ्यपुस्तके (स्टेट बोर्ड / संदर्भ पुस्तके) वाचावीत, त्यानंतर मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिका (PYQs) सोडवाव्यात आणि सराव चाचण्यांद्वारे वेळेचे नियोजन साधावे.

MPSC परीक्षेत या विषयाचे गुणदान व काठिण्य पातळी कशी असते? expand_more

MPSC पूर्व परीक्षेत सामान्यतः प्रत्येक प्रश्नाला १ गुण असतो आणि चुकीच्या उत्तरासाठी ०.२५ गुण (१/४) वजा केले जातात. या घटकातील प्रश्नांची काठिण्य पातळी मध्यम ते उच्च स्वरूपाची असते.

quiz याच घटकावरील आणखी महत्त्वाचे सराव प्रश्न (Practice Related Questions)

जाहिरात • ADVERTISEMENT

📄 MPSC मागील वर्षांच्या अधिकृत प्रश्नपत्रिका व आन्सर की डाऊनलोड करा:

२००२ ते २०२६ पर्यंतच्या सर्व संयुक्त गट-ब, गट-क व राज्यसेवा प्रश्नपत्रिका PDF मोफत उपलब्ध.

सर्व प्रश्नपत्रिका PDF → Combine Study Guide →

stars परीक्षेसाठी महत्त्वाचे ५ सुवर्ण निष्कर्ष (Key Exam Takeaways)

घटक सराव चाचणी

🏆 चाचणी निकाल व ऑल-महाराष्ट्र रँक

WhatsApp झटपट लॉगिन