अचूक उत्तर: पर्याय (1) [तत्पुरुष समास]
स्पष्टीकरण:
उत्तर - पुरणपोळी हे तत्पुरुष समासाचे उदाहरण आहे.
पुरणपोळी हे तत्पुरुष समासातील मध्यमपद लोपी समास या उपप्रकारात मोडते.
पुरणपोळी या सामासिक शब्दाची फोड पुरण घालून तयार केलेली पोळी अशी होईल.
पुरणपोळी या शब्दात पहिले पद पुरण आणि दुसरे पद पोळी हे आहे आणि घालून तयार केलेली हे मधले पद लुप्त किंवा काढून टाकले आहे म्हणून हे मध्यमपद लोपी समासाचे उदाहरण आहे.
मध्यमपद लोपी समास - ज्या कर्मधारय समासात पहिल्या पदाचा दुसऱ्या पदाशी संबंध दाखविणारा शब्द लुप्त असतो व विग्रहाच्या वेळी त्याची स्पष्टता करावी लागते त्यास मध्यमपद लोपी समास म्हणतात. उदा. कांदेपोहे - कांदे घालून केलेले पोहे
खाण्याचे सामासिक शब्द बहुधा हे मध्यमपद लोपी समास या प्रकारात मोडतात. उदा. कांदेपोहे, गुळांबा, मसालाभात, साखरभात
नातेसंबंध दर्शविणारे सामासिक शब्द सुद्धा मध्यमपद लोपी समास या प्रकारात मोडतात. उदा. मावसभाऊ, मामेभाऊ, नातजावई
📌 Important Pointsसमास - मराठी व्याकरणामधी दोन किंवा दोनपेक्षा अधिक शब्दामधील विभक्ती प्रत्यय अथवा संबंध दर्शक शब्द गाळून त्या पासून जो एक संयुक्त शब्द बनविला जातो त्या पद्धतीस समास असे म्हणतात आणि अशा प्रकारे या झालेल्या संयुक्त शब्दास मराठी व्याकरणात सामासिक शब्द म्हणतात.
मराठी व्याकरणात समासाचे एकूण चार प्रकार आहेत.
•
अव्ययीभाव समास - पहिले पद महत्वाचे
•
तत्पुरुष समास - दुसरे पद महत्वाचे
•
द्वंद्व समास - दोन्ही पदे महत्वाची
•
बहुव्रीहि समास - दोन्ही पदे गौण (तिसऱ्याच पदाचा बोध होतो)
अव्ययीभाव समास - ज्या समासात पहिला शब्द मुख्य असतो व त्या तयार झालेल्या सामासिक शब्दांचा उपयोग क्रियाविशेषणासारखा केला जातो त्यास अव्ययीभाव समास असे म्हणतात.
उदा. प्रतिक्षण - प्रत्येक क्षणाला, यथाक्रम - क्रमाप्रमाणे, आमरण - मरेपर्यंत
वरील उदाहरणात प्रति, यथा आ हे संस्कृत भाषेतील उपसर्ग लागून तयार झालेले शब्द आहेत.
बे, दर, बेला, गैर, बिन, हर, बर यांसारखे फारशी भाषेतील उपसर्ग लागून तयार झालेले शब्द अव्ययीभाव समासाची उदाहरणे आहेत.
उदा. दरसाल - प्रत्येक वर्षी, बेशक - शंकेशिवाय, बिनचूक - चुकीशिवाय
मराठी भाषेतील व्दिरुक्ती (पहिल्या शब्दांचीच पुनरावृत्ती) होऊन तयार झालेले शब्द हे सुद्धा क्रियाविशेषणाप्रमाणे वापरले जातत म्हणून हे शब्द अव्ययीभाव समास या प्रकारात मोडतात. उदा. पानोपानी - प्रत्येक पानात, दारोदार - प्रत्येक दारी
तत्पुरुष समास - ज्या समासात दुसरे पद महत्वाचे असून समासाचा विग्रह करतांना गाळलेला शब्द किंवा विभक्ती प्रत्यय लिहावा लागतो, त्यास तत्पुरुष समास असे म्हणतात. थोडक्यात ज्या समासात दूसरा शब्द प्रधान / महत्वाचा असतो त्यास तत्पुरुष समास असे म्हणतात.
तत्पुरुष समासाचे सात उपप्रकार पडतात.
•
विभक्ती तत्पुरुष समास
•
अलुक तत्पुरुष समास
•
उपपद तत्पुरुष समास
•
नञ तत्पुरुष समास
•
कर्मधारय तत्पुरुष समास
•
द्विगू समास
•
मध्यमपद लोपी समास
द्वंद्व समास - ज्या समासातील दोन्ही पद अर्थदृष्टया समान दर्जाचे असतात त्यास व्दंव्द समास असे म्हणतात. या समासातील पदे आणि, अथवा, व, किंवा या उभयान्वयी अव्ययांनी जोडलेली असतात. उदा. पापपुण्य - पाप आणि पुण्य
व्दंव्द समासाचे पुढील तीन प्रकार पडतात.
•
इतरेतर व्दंव्द समास
•
वैकल्पिक व्दंव्द समास
•
समाहार व्दंव्द समास
इतरेतर द्वंद्व समास - ज्या समासाचा विग्रह करतांना आणि, व या समुच्चय बोधक उभयान्वयी अव्ययांचा उपयोग करावा लागतो त्यास इतरेतर व्दंव्द समास असे म्हणतात. उदा. बहीणभाऊ - बहीण आणि भाऊ
वैकल्पिक द्वंद्व समास - ज्या समासाचा विग्रह करतांना किंवा, अथवा, वा या विकल्प बोधक उभयान्वयी अव्ययांचा उपयोग करावा लागतो त्यास वैकल्पिक व्दंव्द समास असे म्हणतात. उदा. न्यायान्याय - न्याय अथवा अन्याय
समाहार द्वंद्व समास - ज्या समासातील पदांचा विग्रह करतांना त्यातील पदांचा अर्थशिवाय त्याच जातीच्या इतर पदार्थाचाही त्यात समावेश केलेला असतो त्यास समाहार व्दंव्द समास असे म्हणतात.उदा. केरकचरा - केर, कचरा व इतर टाकाऊ पदार्थ
बहुव्रीही समास - ज्या समासातील कोणतेच पद प्रमुख नसून त्या पदाच्या अर्थापेक्षा वेगळ्या अशा वस्तूंचा किंवा व्यक्तींचा त्यामधून बोध होतो त्या समासाला बहुव्रीही समास असे म्हणतात.
बहुव्रीही समासाचे खालील चार उपप्रकार पडतात.
•
विभक्ती बहुव्रीही समास
•
नञ बहुव्रीही समास
•
सहबहुव्रीही समास
•
प्रादिबहुव्रीही समास
पर्यायांचे विश्लेषण:
•
पर्याय 1 (अचूक उत्तर): 'तत्पुरुष समास' हे दिलेल्या प्रश्नाचे योग्य उत्तर आहे.
•
पर्याय 2: 'द्वंद्व समास' हा पर्याय चुकीचा आहे.
•
पर्याय 3: 'बहुव्रीही समास' हा पर्याय चुकीचा आहे.
•
पर्याय 4: 'अव्ययीभाव समास' हा पर्याय चुकीचा आहे.
📌 पोलीस भरती परीक्षा टीप: पोलीस भरती परीक्षेत समासाचे चार मुख्य प्रकार (अव्ययीभाव, तत्पुरुष, द्वंद्व, बहुव्रीही) आणि त्यांचे उपप्रकार यांवर हमखास १-२ प्रश्न विचारले जातात. विग्रहातील प्रमुख पदावरून समास ओळखण्याची सवय ठेवा.
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
Correct Answer: Option (1) [Tatpurusha Samas (तत्पुरुष समास)]
Explanation:
Answer - Puranpoli is an example of Tatpurusha Samasa.
Puranpoli falls into the subtype of Madhyampada Lopi Samas of Tatpurush Samas.
Puranpoli is a common word that is made by filling with fod puran.
In the word Puranpoli, the first term is puran and the second term is poli, and the middle term formed by addition is missing or removed, so this middle term is an example of a missing margin.
Madhyampada Lopi Samas - In which Karmadharaya Samas the word showing the relation of the first pada to the second pada is missing and it has to be clarified at the time of Vigraha, it is called Madhyampada Lopi Samas. E.g. Kandepohe - Pohe made with onions
The samas words of khana usually fall into this type of Madhyampada lopi samas. E.g. Kandepohe, Gulamba, masala rice, sugar rice
Samas words denoting relationship also fall into the Madhyampada Lopi Samas category. E.g. Aunts, Uncles, Nephews
📌 Important Points Samas - In Marathi grammar, the method by which a compound word is formed from two or more words by filtering out the separating suffix or relational word is called Samas and the compound word formed in this way is called Samasik word in Marathi grammar.
There are total four types of samasa in Marathi grammar.
•
Absence margin – first term important
•
Tatpurusha Samas - Second post important
•
Dwandva Samas - Both positions are important
•
Bahuvrihi Samas - both padas are subordinate (only the third pada is understood).
Avyayibhava Samas - A sama in which the first word is main and the formed samas are used like adverbs is called Avyayibhava Samas.
E.g. Pratikshana - at every moment, sequentially - c
Distractor Analysis:
•
Option 1 (Correct Answer): 'Tatpurusha Samas (तत्पुरुष समास)' is the correct response according to official examination criteria.
•
Option 2: 'Dvandva Samas' is incorrect in this context.
•
Option 3: 'Bahuvrihi Samas' is incorrect in this context.
•
Option 4: 'Avyayibhava Samas' is incorrect in this context.
📌 Police Bharti Exam Tip: In Maharashtra Police Bharti, compound words (Samas - Avyayibhava, Tatpurusha, Dvandva, Bahuvrihi) and their sub-types are consistently tested. Determine which word component is dominant during grammatical breakdown.
