जल निस्सार पद्धतीत प्रदेशातील भूवैज्ञानिक संरचना व नदी प्रवाह यांच्यात कोणताही संबंध आढळत नाही त्याला म्हणतात :
EN
In a drainage system, when there is no relationship between the geological structure of the region and the river flow, it is called:
योग्य उत्तर: पर्याय ४ (अध्यारोपित निस्सार प्रारूप)
स्पष्टीकरण:
•
अध्यारोपित निस्सार प्रारूप (Superimposed Drainage Pattern): जेव्हा नदीचे प्रवाह प्रारूप मूळ भूपृष्ठाच्या संरचनेवर विकसित होते आणि नंतर ते भूपृष्ठ झिजून खालील वेगळ्या प्रकारच्या भूवैज्ञानिक संरचनेवर (खडकांवर) नदीचा प्रवाह तसाच चालू राहतो (नदी भूवैज्ञानिक संरचनेशी जुळवून न घेता वाहते), तेव्हा त्याला अध्यारोपित प्रवाह म्हणतात.
•
उदाहरणे: भारतातील सुवर्णरेखा, चंबळ, बनास आणि दामोदर नद्या अध्यारोपित निस्सार प्रारूपाची उत्कृष्ट उदाहरणे आहेत.
•
इतर प्रारूपे:
•
वृक्षाकृती (Dendritic): झाडाच्या फांद्यांसारखे दिसणारे प्रारूप; एकसमान खडकरचना असलेल्या भागात आढळते.
•
जाळीदार (Trellis): जेव्हा मुख्य प्रवाहाला उपनद्या काटकोनात येऊन मिळतात; वळ्या पडलेल्या भागात आढळते.
•
आयताकृती (Rectangular): भेगा आणि सांधे काटकोनात असलेल्या खडकाळ भागात विकसित होते.
MPSC परीक्षा टीप
परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट
नदी प्रवाह आणि भूवैज्ञानिक संरचना यांच्यातील संबंधावरून नद्यांचे दोन मुख्य वर्ग केले जातात:
1.
अनुवर्ती (Concordant): रचनेनुसार वाहणाऱ्या (उदा. वृक्षाकृती, जाळीदार, आयताकृती).
2.
अननुवर्ती (Discordant): रचनेचा विचार न करता वाहणाऱ्या (उदा. पूर्ववर्ती/Antecedent आणि अध्यारोपित/Superimposed).
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
Correct Answer: Option 4 (Superimposed drainage pattern)
Explanation:
•
Superimposed Drainage Pattern: A drainage pattern that is initially established on a cover of newer strata, and which cuts down through it to expose an underlying older geologic structure with which its pattern is discordant (having no relation to the underlying rock structure).
•
Examples in India: The Subarnarekha, Chambal, Banas, and Damodar rivers exhibit superimposed drainage patterns across ancient crystalline and folded rocks.
•
Other Drainage Patterns:
•
Dendritic: Resembles tree branches; develops on uniformly resistant rocks.
•
Trellis: Tributaries join the main river at right angles; develops in folded topography with alternating hard and soft rocks.
•
Rectangular: Guided by right-angled joints and fault systems.
MPSC EXAM TIP
High-Yield Exam Strategy Tip
Drainage systems discordant with underlying geologic structure include:
1.
Antecedent drainage (pre-dates uplift of mountain chains, e.g., Indus, Brahmaputra).
2.
Superimposed drainage (carves down into buried formations indifferent to structures, e.g., Subarnarekha, Chambal).